Mirror (Andrei Tarkovsky, USSR, 1974)

Το ερμητικά κλειστό σύστημα στο σινεμά πολλοί το αποτόλμησαν, ελάχιστοι όμως το μαστόρεψαν με τέτοιο τρόπο ώστε η ερμηνεία να είναι «καταδικασμένη» σε αιώνια επιστροφή στον εαυτό της. Ποιόν εαυτό όμως; Αυτόν που ως καθρέπτης αντανακλά, όχι μόνο το υποκείμενο αλλά το τρόπο με τον υποκείμενο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του μέσα από τα ‘μάτια’ των άλλων, της ψυχής, του ασυνείδητου, του βιώματος, αλλά και της ίδιας του της ιστορικότητας. Υπό αυτή την έννοια, «Ο Καθρέφτης», η ίσως πιο υπερβατική ταινία του Tarkovsky, αποδεικνύεται συνάμα και η πιο υπερβατολογική, καθότι ο καθρέφτης δεν αναταναλά μόνο, αλλά αναδιπλασιάζει πολλαπλώς, εφόσον συνείδηση του εαυτού δίχως συλλογικό καθρέφτισμα δεν υφίσταται. Το δοκιμάζει ο Tarkovsky εδώ για τον εαυτό του μέσα από τρεις γενεές και το αποτέλεσμα υπνωτίζει και εμφυσά Λόγο και πνοή ζωής, όπως στην εναρκτήρια σκηνή υπνωτιστικής θεραπείας ενός τραυλού εφήβου.

Η καταφυγή σε αρχειακό υλικό με κορυφαία τη μετάβαση από τον ισπανικό εμφύλιο στο σταλινικό Τιτανισμό της Σοβιετικής Ένωσης και τη σκηνή απογείωσης του γιγαντιαίου αερόστατου θέτει το πλανητικό δίλημμα ως βαθιά υπαρξιακό, όπου η ολοκληρωτική κινητοποίηση του πλήθους αντπαραβάλλεται με αναγεννησιακές εικόνες του Leonardo και επιστολές του Pushkin για την ενδιάμεση θέση που κατέχει η, ως προς τον Χριστιανισμό και τη Δύση, ταυτότητα των Ρώσων. Καθρέπτης για την ταυτότητα ως εάν οι ιστορικές συγκυρίες και επιλογές ήταν διαφορετικές. Τη λάσπη της ιστορίας την κουβαλάμε συνεχώς –όπως συνδέεται οπτικά στα λασπωμένα πόδια του νεαρού Ταρκόφσκι με τα επίσης βουτηγμένα στη λάσπη των στρατιωτών στο αρχειακό υλικό του σινοσοβιετικού πολέμου– αλλά αυτή είναι τελικώς και η νωπή και ζωοποιός σύνδεση με τη γη και τις ρίζες.

mirror2

Η σκηνή καύσης της καλύβας στο δάσος με φωτιά, νερό, γη και αέρα διαμεσολαβημένα στα στατικά κάδρα με την κάθετη ταλάντωση ενός τσίγκινου νεροκουβά αποτελεί άριστη κινηματογραφική ωδή στους προσωκρατικούς. Άλλωστε, η δεύτερη και εμβληματική πλέον σκηνή με την Terekhova να ατενίζει το δάσος, καρτερώντας, αλλά και οι θεατές, επίσης, πίσω από τη πλάτη της μέσα από μια αργή κάμερα που ‘σμιλεύει το χρόνο’ και καρτερικά υπομένει την αποκάλυψη του Είναι, ‘αποκαλύπτει’ τη μεταφυσική του Tarkovsky∙ από την κινηματογραφικά ‘τωρινή’ εποχή του Brueghel στη μετα-ιστορική εποχή της ατομικής ενέργειας και του αφανισμού (φανταστικός προάγγελος ο αχνός που σβήνει σαν πυρηνικό μανιτάρι στο γυαλί) η μετάβαση διασώζει κάτι από το μυστήριο της ύπαρξης. Δεν θα ήταν υπερβολικό να ισχυριστούμε ότι ο πιο ζεν χριστιανός σκηνοθέτης είναι ο Tarkovsky αφού η νιτσεϊκή ‘αιώνια επαναφορά’ λειτουργεί αποφλοιωτικά τόσο για τον εαυτό όσο και για τη συλλογική του υπόσταση, καθρεπτίζοντας κάθε φορά μια όλο και πιο αφαιρετική και μυστικιστική α-λήθεια. Χρονικά πρώτο το δειλινό, έπειτα η χαραυγή∙ το δειλινό ως νεότητα, η χαραυγή ως γήρας, κλείνοντας στο φινάλε πάλι ως δειλινό και γήρας, χέρι – χέρι με την ενστικτώδη ιαχή των νηπίων με τα οποία η γηραιά Τarkovskaya χάνεται στο λιβάδι.

Ταινία-μαγευτικός δρυμός -από τον οποίο δεν μπορείς, αλλά μάλλον ούτε θέλεις να βγεις-ανάμνησης καθρεπτισμένων εικόνων-βιωμάτων με τη μητρική Terekhova να μας παίρνει από το χέρι και να μας οδηγεί στο ίδιο το δέος του Είναι.

Σπύρος Γάγγας, Οκτώβριος 2016

Featured image:https://www.pinterest.com/pin/448600812853688248/

Text image: https://film-grab.com/2010/09/27/mirror-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BE-zerkalo/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s