The End of Summer (Yasujirō Ozu, Japan, 1961)

Στο προτελευταίο αριστούργημα του Ozu καλούμαστε να στοχαστούμε πάνω στην αντίληψη περί μετάβασης από την παραδοσιακή στη νεωτερική κοινωνία, βαθύτερα και πιο ριζικά αυτή τη φορά, συγκριτικά με το ίδιο ζήτημα σε άλλες του ταινίες. Η νεωτερικότητα δεν εισβάλλει με μανία και ορμή σαρώνοντας τις παραδοσιακές δομές και ταξινομήσεις. Κάτι τέτοιο θα ήταν απολύτως ασυμβίβαστο με την κοσμοεικόνα του Ozu για τα αντικείμενα, τις ανθρώπινες σχέσεις που τα αγκαλιάζουν και το κοινωνικό πλαίσιο που κι αυτό, ως αντικείμενο πλέον, σηματοδοτεί την ιστορική αλλαγή μέσα όμςω από ένα μεταφυσικό και υπερβατικό τρόπο πρόσληψης του Είναι. Η παράδοση αποχωρεί σταδιακά, με στωική μελαγχολία από τους δρώντες που, ωστόσο, αναπαράγουν τις δομές της, αλλά, ταυτόχρονα με χάρη και αξιοπρέπεια, κατανοώντας τον μετασχηματισμό της κοινωνικής πραγματικότητας (με τους κολοσσούς zaibatsu να συνθλίβουν τη μικρή βιοτεχνία παρασκευής μπύρας), επανεκκινώντας τον ‘κύκλο της ζωής’, όπως μονολογούν με την αφέλεια αλλά και τη σοφία των ανθρώπων της γης οι δύο αγρότες όταν ατενίζουν την καύση του νεκρού.

Ο γηραιός και χήρος πατέρας Kohayagawa Manbei (υπέροχος ο Ganjirô Nakamura, ηθοποιός μεγάλης στόφας με ευρεία χιουμοριστική παλέτα) καρτερεί την ‘αποκατάσταση’ των δυο από τις τρεις κόρες του, όμως ο ίδιος επιστρέφει διαρκώς στην ηλικιωμένη ερωμένη του με την πλουμιστή της κόρη να τον αποκαλεί κι αυτή «πατέρα». Η επίσκεψη στην ερωμένη του διαμεσολαβείται, στην ωραιότερη ίσως σκηνή, από την παλινδρόμηση στην παιδικότητα και την αναπόληση της παιγνιώδους υπόστασής μας, όταν ο Kohayagawa Manbei παίζει μεν με τον εγγονό του μπείζμπολ, ή το αντίστοιχο του ‘πέτρα-ψαλίδι-χαρτί’ μάλλον, στο κρυφτό όμως το σκάει για μια επισκεψούλα στην ερωμένη του –την τελευταία όπως δείχνουν τα πράγματα.

endofsummer6

Και πάλι η κάμερα του σπουδαίου Asakazu Nakai φιλμάρει το εσωτερικό των σπιτιών με στυλιζάρισμα που πνευματικοποιεί την υλικότητα της ιαπωνικής κοσμοεικόνας. Αυτό είναι σαφές τόσο στις ‘κενές’ στιγμές μετάβασης (φωτισμένα με νέον κτίρια και μπαρ, άδειοι ξύλινοι κάδοι, εσωτερικοί διάδρομοι με έξοδο σε οικιακούς κήπους, γρο πλάνα στους γαλάζιους φανούς), όσο και στις στιγμές πόσης με τα μισοάδεια ποτήρια των συνδαιτυμόνων να φορμάρονται εκείνα από το υγρό και πορτοκαλί περιεχόμενο, παρά το αντίθετο! Η σκωπτική ενίοτε ματιά του Ozu στους χαρακτήρες που ο ίδιος τόσο τιμά και αγαπά δεν περιορίζεται στην αφελή ανοιχτότητα της απορίας του Sōdesu ka προς κάτι που προκαλεί έκπληξη, αλλά εκτείνεται στην επιδεικτικά στωική πειθάρχηση στις εκφράσεις του προσώπου ή στο αινιγματικό ‘αιώνιο’ χαμόγελο των Ιαπώνων.

Χαμόγελο που θα απαλειφθεί όμως από τον θάνατο του πατέρα, κι εδώ ο Ozu παραδίδει ίσως την πιο σκοτεινή του ταινία με την εικόνα της καμινάδας στο κρεματόριο να καπνίζει και την μαυροντυμένη οικογένεια να αποχωρεί, όπως άλλωστε και μια ολόκληρη εποχή αξιών και ηθών. Ο βουδιστικός θάνατος βιώνεται κι αυτός με πόνο και τα κοράκια που αφθονούν ακόμα και στα μεγάλα αστικά κέντρα υπογραμμίζουν –σύμφωνα με την ιαπωνική μυθολογία– την αναζωογόνηση, με τις ψυχές να έχουν υπηρετήσει την ίδια τη «μετάβαση» –εξου και η εναρμονισμένη κίνηση των δύο γυναικών, η μια με παραδοσιακή ενδυμασία η άλλη με μοντέρνα, αλλά η κάμερα, ωστόσο, αφαιρεί προς την στιγμή της ‘μετάβασης’. (Παρόμοιο μοτίβο μετάβασης φυσικά και η σκηνή στη γέφυρα, όπου στο κάτω μέρος του κάδρου οι ατσάλινες δοκοί λειτουργούν ως οπτική, σχεδόν όμως χειροπιαστή, συνεκδοχή της νεωτερικότητας σε αρμονική αντίθεση (!) με την ξύλινη κατασκευή, τις παραδοσιακές ενδυμασίες και τους αγρότες στην όχθη του ποταμού.) Από τα αριστουργήματα τα οποία ο λόγος διστάζει να αγγίξει, ειδικά αν αναλογιστούμε ότι πρόκειται για μια εξαιρετικά εκλεπτυσμένη κριτική του ιαπωνικού καπιταλισμού από την σκοπιά της οικογένειας ως λειτουργικής οικονομικής μονάδας, παρά ως ανταγωνιστή του εταιρικού οικονομικού γιγαντισμού.

Σπύρος Γάγγας, Οκτώβριος 2016.

Featured Image: https://gr.pinterest.com/pin/142215300705149641/

Text Image: http://nishikataeiga.blogspot.gr/2010/08/end-of-summer-1961.html

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s