Fanny and Alexander (Ingmar Bergman, Sweden, 1982)

Για πολλούς (σίγουρα για τον Woody Allen) ο πρωτομάστορας του σινεμά είναι ο Bergman, ο οποίος παραδίδει με το «Φάννυ και Αλέξανδρος» το σύστημα του έργου του, από τις σκοτεινές κωμωδίες της πρώιμης περιόδου έως τα βαριά ψυχοδράματα με την αυτοκριτική του κνούτου. Αυτοκριτική, μέσω της οποίας ο Προτεσταντισμός του μεγάλου Σουηδού στρέφεται βασανιστικά αλλά και δημιουργικά στους δαίμονες που τον στοιχειώνουν.

Εδώ πρυτανεύει τελικά το ‘φως’, έχοντας όμως δώσει μάχη σκληρή με τα ‘πλάσματα’ της φαντασίας και τους δαίμονες της ψυχής αλλά και αυτούς που έχουν μασκαρευτεί σε πρεσβευτές της αρετής. Η θορυβώδης οικογένεια των θεατράνθρωπων Έκνταλ ετοιμάζεται για τον εορτασμό των Χριστουγέννων στο μεγαλόπρεπο ανάκτορο το οποίο η εστίαση βάθους της κάμερας του σπουδαίου Sven Nykvist αναδεικνύει σε όλη του τη λεπτομέρεια με κύριο ‘πρωταγωνιστή’ τη ‘βαριά’ και πορφυρή μπαρόκ επίπλωση.

Ο Bergman αναμετράται χρόνια με το φάσμα του Ευρωπαϊκού μηδενισμού, όπως το θεματοποίησε ο Nietzsche. Οι κοινωνικές διαστάσεις, οι οποίες είναι στο προσκήνιο σε άλλα του έργα, έχουν υποχωρήσει εδώ και ο κύριος ρόλος ανήκει στο κουκλοθέατρο αυτού του κόσμου με έναν Θεό, μάλλον παλιοχαρακτήρα κατά τον 10χρονο Αλέξανδρο, να ανοίγει τις πύλες της αβύσσου στο θάνατο και το Κακό. Το τελευταίο το ενσαρκώνει ο Επίσκοπος Βέργκερους, ένας βλοσυρός ομορφάντρας (άψογος έως τον τελευταίο σπασμό του προσώπου του ο Jan Malmsjō στο ρόλο του αρχετυπικού Κακού), ο οποίος φορά καλά τη μάσκα του ηθοποιού και σαγηνεύει την χήρα πια Έμιλυ παίρνοντας υπό την κηδεμονία του τη Φάννυ και τον Αλέξανδρο. Ο μικρός περνά τα πάνδεινα από τον Επίσκοπο τον οποίο αγνοεί και περιφρονεί επιδεικτικά.

Ο Bergman, ως γνωστόν, ‘σπάει’ τον εαυτό του σε κομματάκια και τον διανέμει στους κεντρικούς (πολλές φορές και γυναικείους) χαρακτήρες των έργων του. Σπουδαίο ensemble ηθοποιών κι εδώ με τον μεγάλο Erland Josephson στο ρόλο του θείου Ισαάκ διαποτισμένο με εβραϊκό μυστικισμό (συμπαντικοί οι γήινοι ήχοι ή αυτοί των κρυστάλλων που ‘μιλούν’ περισσότερο από τους χαρακτήρες). Στο ‘μαγεμένο’ και απόκοσμο υπόγειο του Εβραίου θα γνωρίσει ο Αλέξανδρος της άλλη ‘αποκαλυπτική’ πλευρά του ανορθολογικού στον ερμαφρόδιτο  Ίσμαελ –φιγούρα που κατατρέχει και το δικό μας φαντασιακό.

fanny-and-alexander

Η τηλεοπτική εκδοχή που διαρκεί πάνω από πέντε ώρες (κυλάει νεράκι με αξιοζήλευτο κινηματογραφικό ρυθμό, ακόμα και στους μονόλογους) περιέχει πρόσθετες σημαντικές σκηνές, όπως η στρατηγική αντιπαράθεση των αδερφών της Έμιλυ με τον Επίσκοπο ή η ονειροπόληση του Αλέξανδρου ανάμεσα σε μορφές απόκοσμες και αμαρτωλές. Ο μικρός Αλέξανδρος αποδομεί και τον κυρίαρχο Επίσκοπο. «Τον φοβάμαι» ομολογεί στην Έμιλυ ο Βέργκερους, αφού έχει προηγηθεί η δική του παγωμάρα απέναντι στο δέος της αβύσσου, αυτή τη φορά μέσα από την επιστημονική αλήθεια για τη διαστολή του σύμπαντος. Η κόλαση θα έρθει ως εκδίκηση ή μάλλον ως πραγμάτωση της ‘μάσκας’ της αρετής η οποία, όπως ο Βέργκερους  παραδέχεται βασανιστικά, «έχει σφραγιστεί στη σάρκα του».

Σπανίζει λοιπόν η νίκη του Καλού στο έργο του Bergman και εδώ πραγματοποιείται δίχως τυμπανοκρουσίες, παρά μόνο ως φρόνηση για την ευαισθησία και τον σεβασμό προς τους άλλους, καλλιεργώντας, όπως ο Καντίντ του Βολταίρου τον κήπο της καρδιάς. (Τα υπέροχα πλάνα λουλουδιών, πραγματικών και faux από τον Nykvist ίσως συνηγορούν προς κάτι τέτοιο.) Το απόσταγμα όμως εδώ είναι μάλλον η κατάφαση και μετριοπαθής πόση της ζωής, με τη σάχλα της, τα χαχανίσματά της, τα τσιλιμπουρδίσματά της, τις ‘ανθρώπινες’ αμαρτίες της, τη θέαση του ‘ανορθολογικού’ στοιχείου και φυσικά (κορμός στο έργο του Bergman) τη μητρική αγάπη σαν κορωνίδα αλληλεγγύης της οικογένειας.

Μαγικό σαν το τεχνητό παιχνίδι του φωτός και του σκότους στο θέατρο ή του επαναλαμβανόμενου ‘θανάτου’ του ηθοποιού στο σανίδι, το «Φάννυ και Αλέξανδρος» μάς φανερώνεται πάνω απ’ όλα σαν ένας «ανθρώπινος, πολύ ανθρώπινος» αριστουργηματικός καμβάς της συμφιλίωσης του κορυφαίου ‘μάγου’ του σινεμά με το χρώμα και την κυκλικότητα της ζωής. Ασύλληπτο!

Σπύρος Γάγγας, Νοέμβριος 2016.

Featured Image: http://www.ifccenter.com/films/movie-night-with-annie-baker-fanny-and-alexander/

Text Image: http://filmicability.blogspot.gr/2015/12/film-171-fanny-and-alexander.html

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s