Night and Fog (Alain Resnais, France, 1955)

Αν και μόνο 29 λεπτών διάρκειας, το «Σκοτάδι και Ομίχλη» παραμένει αξιομνημόνευτο ως ντοκιμαντέρ για τη θηριωδία της ναζιστικής εξόντωσης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η δυσκολία την οποία εκλήθη να αντιμετωπίσει ο Resnais και οι συνεργάτες του –ειδικά ο αφηγητής Jean Cayrol ως επιζών της θηριωδίας– είναι η ποιητική αναπαράσταση της επιτομής του Κακού μαζί με την ιστορική του τεκμηρίωση. Γιατί όμως ποίηση; Ο Resnais καταφεύγει στον ποιητικό τόνο αφήγησης όχι επειδή δε γνωρίζει τους ηθικούς κινδύνους μιας ποίησης στη μετά-Auschwitz εποχή αλλά ακριβώς επειδή μόνο μια ποίηση στραμμένη προς το Αγαθό θα μπορέσει να διατηρήσει ζωντανή την υπαρξιακή απορία της «μαύρης τρύπας» του Κακού τον 20ο αιώνα: Πως έγινε; Τι έγινε ακριβώς; Τι κάνουμε από δω και πέρα;

Εκκινώντας με έγχρωμα πλάνα από το εγκαταλελειμμένο Auschwitz o Resnais προσεγγίζει το μέγεθος της «τρέλας» που κατέβηκε στη γη αρχικά μέσα από τον μετατροπή του θανάτου σε στυλ δείχνοντας τους πύργους επιτήρησης στο «Πανοπτικόν» των Ναζί. Η «ολική κινητοποίηση» των Ναζί αποτυπώνεται με πλάνα αρχείου (και από τον «Θρίαμβο της Θέλησης» της Riefenstahl) δίχως όμως εκπτώσεις και για την ευθύνη των ίδιων των Γάλλων. Η βασική θέση πολλών κοινωνικών επιστημόνων περί της νεωτερικής βιομηχανίας του θανάτου βρίσκει τεκμηρίωση στην άρτια τεχνολογική υποδομή, τον γραφειοκρατικό μηχανισμό καταχώρησης των πληθυσμών, την εμπλοκή/διαπλοκή των οικονομικών κολοσσών στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας, καθώς και των φαρμακευτικών εταιρειών στα πειράματα-βασανιστήρια προκειμένου να τεκμηριωθεί «επιστημονικά» η θεωρία φυλετικής υπεροχής. Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης είναι στημένα σαν μικρές κοινωνίες: η κλινική, η φυλακή, το μπορντέλο (για όσες κοπέλες είχαν λίπος πάνω τους) και η συμφωνική ορχήστρα ως η κορύφωση της αφαίρεσης της Τέχνης από το αγαθό: αποτρόπαιος θάνατος μετά κλασσικής μουσικής!

night-3

Η βιομηχανική όμως αλυσίδα παραγωγής θανάτου συμπληρώνεται από αυτό που έχει αφαιρεθεί, δηλαδή, τη βαρβαρότητα των δολοφονιών και των εκτελέσεων στον εργαλειακό συντονισμό ενός μηχανισμού του πόνου και της απογύμνωσης της τελευταίας ρανίδας ανθρωπιάς από τους έγκλειστους. Οι σκληρές εικόνες αρχειακού υλικού από τα πτώματα των  «Muselmänner» προσδίδουν στην παράνοια του «εξορθολογισμένου» μηχανισμού εξόντωσης μια άβολη, αλλά πραγματική ως προς τον αντίκτυπό της, εντύπωση από τις αρχαίες ανθρωποθυσίες, με τη διαφορά ότι εδώ το «ριζοσπαστικό Κακό» της Arendt έχει καταστεί στην εξαΰλωση των σωμάτων «κοινότοπο» κατάλοιπο, ως η ίδια η άρση της ανθρωπολογικής και ηθικής διαφοράς της «φύσης του ανθρώπου» από τη Φύση. (Δεν ξέρω αν τελικά σοκάρει περισσότερο η εικόνα του βουνού από ανθρώπινο μαλί κατά το κούρεμα των ψυχών αυτών στους θαλάμους αερίων…) Τούτη η μυστηριώδης πνευματικότητα των ανθρώπινων λειψάνων είναι αυτή που διαλύει τις ηθικές και αισθητικές κατηγορίες μας και μετατρέπει το Ναζισμό στην επιτομή του επί της γης κολαστηρίου. Γι’ αυτό άλλωστε κλείνει η ταινία με τα χορταριασμένα ερείπια και τον κίνδυνο να δούμε τη φύση γύρω από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης ως φύση μόνο, παρά ως ‘ιστορικοποιημένη’ φύση –φυσικά τοπία μνήμης και «ευρετικής» οργής γι’ αυτό που συντελέσθηκε εκεί.

Η «μαύρη τρύπα» που λίγο έλειψε να αφανίσει ολόκληρο τον ανθρώπινο πολιτισμό συμπυκνωμένη σε μισή ώρα κινηματογραφικής ζελατίνης με εμάς άλαλους μάρτυρες της γης που αναβλύζει δάκρυα και αίμα…

Σπύρος Γάγγας, Νοέμβριος 2016.

Featured Image: http://www.craveonline.com/entertainment/1011845-criterion-collection-review-night-fog

Text Image: https://filmgrimoire.com/2016/07/31/a-timely-blogathon-night-and-fog-1955/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s