Fear Eats the Soul (Rainer W. Fassbinder, W.Germany, 1974)

Νομίζω ότι το «Ο Φόβος Τρώει τα Σωθικά» παραμένει μέχρι σήμερα, ίσως η πιο περιεχομενικά ουσιαστική και καλλιτεχνικά συνεπής ταινία για το ζήτημα της μετανάστευσης πέρα από τις ιστορικές συνθήκες της εκάστοτε εποχής οι οποίες μεταβάλλουν τις κοινωνιολογικές προκείμενες. Είναι όμως σα να έχει γραπώσει ο Fassbinder το σταδιακό άργασμα εκείνης της ψυχής που βρίσκεται σε άλλη γη και τόπο και μέρα με τη μέρα πίνει ποτήρι πικρό.

Η καθαρίστρια Emmi (η καλύτερη και η πιο επώδυνη ερμηνεία της εξαίρετης πάντα Brigitte Mira) και ο Ali El Hedi Ben Salem, Μαροκινός gastarbeiter, γνωρίζονται σε ένα κακόφημο μπαρ πίνοντας μια κόκα κόλα υπό τα βλέμματα θαμώνων, της ιδιοκτήτριας – ερωμένης του «Ali» (εξαιρετική η συντόμευση του ονόματος ως διαδικασία ενσωμάτωσης της ετερότητας με βάση τις συμβάσεις «εξωτισμού» που διακρίνουν τη μικροαστική κουλτούρα) πλαισιωμένοι από ευτελή και κιτς αντικείμενα (τραπεζομάντηλα, φορέματα-τραπεζομάντηλα, τζουκ-μποξ, «λεοπαρδαλέ» κολάν), τα οποία η φωτογραφία δεν «γιορτάζει» αλλά «ανορθώνει» -και η διαφορά είναι μεγάλη και ουσιώδης.

Εδώ, ο ανθρωπιστικός αναρχισμός του Fassbinder τροχοδρομείται από την αγράμματη καθαρίστρια. Ο σχετικισμός της («άλλες κουλτούρες, άλλες συνήθειες») την εξοπλίζει με την ανοιχτότητα (και καρδιάς όμως) στο αγαπητικό κάλεσμα του Ali. Οι συγκεχυμένοι ρόλοι λόγω ηλικιακής, φυλετικής και πολιτισμικής διαφοράς μεταξύ τους εντείνονται από την αντίδραση της κόρης και του γαμπρού (όπως πρέπει κομπλεξικός και γεμάτος «ressentiment» ο Fassbinder στο ρόλο αυτό) της Emmi, καθώς και από την αστική και μικροαστική προκατάληψη για την φυλετική καταγωγή του συνοδού της, αν και ο Fassbinder δεν τσουβαλιάζει την κοινωνία στο σύνολό της ως προς την κριτική του σκοπιά, αφού η αιχμή του κατευθύνεται περισσότερο στους μικροαστούς παρά στο θεσμό της ιδιοκτησίας ή και αυτόν της θεσμοθετημένης εξουσίας (αστυνομία)!

ali3

Τα εμπόδια αυτά είναι αρκετά για να αλλοιώσουν την «καθαρή» επικοινωνία η οποία αποκαθίσταται μέσω γλωσσικών συμβάσεων-συμπτύξεων («ΟΚ»), ωφελιμιστικών κινήτρων, εξωτισμού (με φορέα και την ίδια την Emmi όταν αυτή λησμονεί την δική της υποδούλωση) αλλά και αγάπης, το μόνο αντίβαρο ίσως στις αλλοτριωμένες σχέσεις. Το χολυγουντιανό μελό από το οποίο έλκεται ο Fassbinder «ανορθώνεται» εδώ, όπως και στα κορυφαία του έργα, από το διανοητικό υπόβαθρο που απουσιάζει κατά τη συναισθηματική χειραγώγηση του κοινού στο αμερικανικό σινεμά. Απολύτως συγκλονιστική προς αυτή την κατεύθυνση είναι η κίνηση του Fassbinder να προσδώσει στην ταπεινή και αλαφρόμυαλη Emmi χαρακτηριστικά «φιλοσόφου» όταν εκείνη υπερασπίζεται το «σκέπτεσθαι» απέναντι στην απόγνωση του Ali, ο οποίος «βλέπει» στη σκέψη μόνο το μέγεθος της δυστυχισμένης του μοίρας. Είναι όμως η ίδια η Emmi σε εκείνη την απαράμιλλη σκηνή η οποία ανέχεται παθητικά, τρώγοντας μια μπανάνα (τι φανταστική μετωνυμία της σεξουαλικής ηδονής αλλά και της ίδιας της ρατσιστικής της προκατάληψης ως προς τον «πιθηκισμό» του Ali) τις άλλες καθαρίστριες και στο πώς απομονώνουν επικοινωνιακά τη νεαρή Σλάβα που σφουγγαρίζει τις σκάλες!

Πλαισιωμένοι από εξαιρετικούς χαρακτήρες οι Emmi και Ali ζουν τον «αναρχισμό» τους ο οποίος κορυφώνεται στην υπέροχη διάσωση-«μπρεχτιανή» αποδόμηση του μελό στη σκηνή του πάρκου, όπου οι λυγμοί της Emmi προκαλούν το σιωπηλό βλέμμα του προσωπικού στο καφέ, δηλαδή, ημών κατά τη δική μας απορία απέναντι σε ένα παρόμοιο «αταίριαστο» ζευγάρι. Υπέροχα φωτογραφημένο και εμπνευσμένο από τη ζωγραφική του Edward Hopper, το «Ο Φόβος Τρώει τα Σωθικά» διασώζει την ίδια την τέχνη της κινηματογραφικής θέασης στη συνθετική, συναισθημάτων και νου, «πολιτική» του στάση με ήρωες τους αντιήρωες, «κανονικούς» τους «ξένους» και περιθωριοποιημένους. Αριστουργηματικό αντίβαρο στον βομβαρδισμό συναισθηματικού φονταμενταλισμού της πλειονότητας του σινεμά και έργο που τιμά πέρα για πέρα την αισθητική και ηθική αξιοπρέπεια του θεατή.

Σπύρος Γάγγας, Νοέμβριος 2016.

Featured Image: http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-ali-fear-eats-the-soul-1974

Text Image: http://infinitetext.tumblr.com/post/14297995761/rainer-werner-fassbinder-ali-fear-eats-the-soul

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s