Shoah (Claude Lanzmann, France, 1985)

Ιστορικό μνημείο το ίδιο, το σχεδόν δεκάωρο Shoah («Συμφορά» στα εβραϊκά) επιβεβαιώνει πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Το πρώτο και λιγότερο σημαντικό ίσως είναι ότι το γαλλικό ντοκυμαντέρ (Resnais, Franju, Marker, Cousteau, Ophuls) αποτελεί  τη μεγαλύτερη σχολή στον πλανήτη∙ ένα δεύτερο αφορά την τιτάνια, 11 χρόνων προεργασία στο να εντοπιστούν οι μάρτυρες: κυρίως επιζώντες των στρατοπέδων συγκέντρωσης (πχ. από τη μαζική και βιομηχανική παραγωγή θανάτου στο κουαρτέτο «Belzec-Sobibor-Treblinka-Aushwitz/Birkenau», o Lanzmann εντόπισε τους δύο (!) επιζώντες από τα 400,000 θύματα της επιχείρησης Reinhard), Πολωνοί χωρικοί στο Chelmno, οδηγοί των ατμομηχανών που μετέφεραν τις συμπιεσμένες στα βαγόνια ψυχές στο κολαστήριο της Treblinka, ναζί αξιωματούχοι∙ ένα τρίτο και κυριότερο ίσως, είναι ότι η μέθοδος της συνέντευξης και της αφήγησης υπερβαίνει σε συγκίνηση οτιδήποτε μπορεί να αντικρύσει κανείς από πλάνα αρχείου, αποφεύγοντας συνάμα τον κίνδυνο οποιασδήποτε αισθητικοποίησης του Ολοκαυτώματος, εντυπωσιασμού των αισθήσεων και ψευτο-ιστορικής διαμάχης α λα ρεβιζιονισμού που ενδέχεται να προκύψει από τα οπτικά ντοκουμέντα. Η αισθητική σκοπιά παράγεται αυθεντικά από την ίδια την ποιητικότητα του κάθε αυλακωμένου προσώπου όταν διηγείται τις συνθήκες κράτησης, τους βασανισμούς και τις μαζικές εκτελέσεις. Άλλωστε, για τον Lanzmann, η κινηματογραφική ή τηλεοπτική αναπαραγωγή των αποτρόπαιων εικόνων από την κληρονομιά του Τρίτου Ράιχ προσεγγίζει επικίνδυνα την Ύβρη.

Ο Lanzmann ακούγεται σχεδόν ελάχιστα στις ερωτήσεις που υποβάλλει –εκτός ίσως του επεισοδίου με τις μαρτυρίες των Πολωνών στο προαύλιο μιας εκκλησίας, όπου οι ερωτήσεις κεντρίζουν, εκδικητικά κάπως, τον λανθάνοντα αντισημιτισμό των κατοίκων, η αποκάλυψη της διάχυσής του αναδεικνύεται και ως ένας εκ των στόχων της ταινίας. Συνήθως η κάμερα καταγράφει τις μαρτυρίες στο φυσικό περιβάλλον τέλεσης της θηριωδίας, στον εργασιακό χώρο του επιζώντος, σε ένα περίπατο στο δάσος, σε μια καφετέρια ή στα ίδια τα σπίτια των πρώην ναζί. Η ποιητικότητα της γραφής –στο πιο αντι-ποιητικό γεγονός– παράγεται από αυτό που υπάρχει σε πολύ μικρό βαθμό όμως και στο «Σκοτάδι και Ομίχλη» του Resnais, δηλαδή, το ιστορικό βάρος του «χώματος» και ό,τι έχει αυτό απορροφήσει μέχρι την ήττα του Άξονα. Το τι έχει απορροφήσει ως πολτό μας το φανερώνει ο Ναζί Franz Suchomel στο «χιονισμένο» από τα παράσιτα βίντεο, αφού η κινηματογράφηση της συνέντευξής του έχει επιτευχθεί στα κρυφά.

shoah2

Με διδακτορικό στη φιλοσοφία και ειδικά σε αυτή του Leibniz, ο Lanzmann δεν είναι τυχαίο ότι με τον λυρισμό των πλάνων και σε συνδυασμό με τον Τρόμο των αφηγήσεων δημιουργεί την αίσθηση του «κενού» από το οποίο ξεπήδησε το Κακό πέραν και υπεράνω της ιστορικής, ψυχολογικής και κοινωνιολογικής αιτιακής εξήγησης. Ποιά αιτιακή εξήγηση θα πλαισιώσει την σπαρακτική αφήγηση του κουρέα Abraham Bomba ο οποίος κούρευε τους ετοιμοθάνατους εντός των θαλάμων αερίων ή ποιά ιστορική εξήγηση θα υπερασπιστεί το νόημα των όσων έχουν διαδραματιστεί εκεί με τον Bomba πάλι να καταρρέει σχεδόν, όταν αναφέρει το περιστατικό του κουρέα φίλου του που ξύριζε το κρανίο της γυναίκας του, αυτή μαζί με την αδελφή του λίγο πριν εξοντωθούν στους θαλάμους, δίχως καν τη δυνατότητα να τους ψελίσσει κάτι που να μοιάζει με ανάσα «ζωής»; Ποιά αιτιακή αλύσωση θα εξαντλείσει το βλέμμα του Moshe Mordo στο επεισόδιο για τη συγκέντρωση των Εβραίων της Κέρκυρας από τους Ναζί και την σιωπηλή «στάση» πολλών Ελλήνων;

Μυροφόρος κινηματογράφηση των Παθών του Ανθρώπου και ποιητική αντανάκλαση από τον κόσμο της ηθικής αβύσσου.

Σπύρος Γάγγας, Νοέμβριος 2016

Featured Image: http://www.popmatters.com/review/173714-the-criterion-collection-shoah/

Text Image: http://www.cinequanon.art.br/grandeangular_detalhe.php?id=507

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s