L’ Argent (Robert Bresson, Switzerland/France, 1983)

Το κύκνειο άσμα ενός εκ των μεγαλύτερων, κατά τη γνώμη μου, σκηνοθετών και δημιουργών μιας νέας κινηματογραφικής γλώσσας, διόλου μα διόλου εγκεφαλικής, μα πλασμένης για συναισθήματα που τα ευαισθητοποιεί η στιγμή, το άγγιγμα, το βλέμμα, η μετάβαση από τον ένα χώρο στον άλλο, ή η καθόλου «κινηματογραφικά» ελκυστική ανθρώπινη «μέση», σαν το ομοίωμα πάνω στο οποίο θα φορεθεί για να ταιριάξει απόλυτα το λιτό ύφασμα, όπως τα λιτά και πνευματικοποιημένα πλάνα καθαρής υλικότητας με τα οποία ο Bresson μάς φανερώνει τις ‘τετριμμένες’ όψεις της ζωής μας.

Ο Bresson, έχοντας ασχοληθεί σε αρκετά από τα πιο σημαντικά του έργα με το πρόβλημα της προέλευσης του Κακού, δίνει εδώ μιαν απάντηση: Πηγή του Κακού είναι ένα ΑΤΜ από το οποίο εκχέεται στην κοινωνία το χρήμα. Πιστός στη λογική του χρήματος –η κυκλοφορία του– ο Bresson βασίζεται σε μια μικρή ιστορία του Tolstoy και μεγενθύνει την σιωπηλή, καθημερινή και βέβηλη ανταλλαγή χαρτονομισμάτων στη μητρόπολη. Από το γραφείο του μεγαλοαστού πατέρα, το χρήμα περνά από διάφορα χέρια και μέσω ενός φωτογραφείου (άλλη ωραιότατη κριτική στο ίδιο το μέσο του κινηματογράφου και την ‘πλαστογράφηση’ της πραγματικότητας) καταλήγει, ως πλαστό χαρτονόμισμα, στον Yvon. Απο κει και πέρα η πορεία του Yvon (αρχετυπικός μπρεσσονικός ‘ήρωας’) θα αποτελέσει όχημα σχολιασμού στην κοινωνική πραγματικότητα με βάση τη χρηματική οικονομία και στα συναισθήματα τα οποία παράγονται μεταξύ των δρώντων στη διαμεσολάβηση από το χρήμα. Μα, μπορούμε άραγε να μιλάμε για συναισθήματα στο παγερό και σπαρτιάτικο στυλ του Bresson; Νομίζω ναι, αφού το συναίσθημα και η αποκάλυψή του σε τούτο δω το σινεμά προϋποθέτει την αισθητική όξυνση του θεατή ως προς τα ανέκφραστα πρόσωπα και το τι κρύβει το καθένα ως φορέας της αέναης διαδικασίας ανταλλαγής χρήματος, βλέμματος, λέξεων. Βάσει της κοινωνικής κατάστασης η οποία αλλοιώνεται από το χρήμα καλούμεθα να ανακατασκευάσουμε τον συναισθηματικό κόσμο του Yvon και των λοιπών χαρακτήρων.

largent1

«Το Χρήμα» είναι και μια κριτική στην κοινωνία του θεαμάτος (από τις πιο θαυμάσιες σκηνές αφαίρεσης και απογύμνωσης της πραγματικότητας στα ουσιώδη της συστατικά, αυτή του εργάτη με τη μάνικα πετρελαίου), καθώς και στην κοινωνία της επιτήρησης (τρομακτική η συνείδηση από τον Bresson ότι το «έξω» από τη φυλακή, δηλαδή, η ύπαιθρος είναι και αυτή στη μορφή της καταπίεσης των κατοίκων της, «εγκλεισμός», τόσο κοινωνικός, αλλά όμως και της ψυχής, αν λάβουμε υπόψη μας τον ιδίοτυπο Χριστιανισμό του Bresson). Κάθε μετάβαση μέσα από τα διαρκή ανοίγματα της πόρτας σηματοδοτεί και την ταυτόχρονη «οριοθέτηση» (αναγκαιότητα) αλλά και την «υπέρβαση του ορίου» (ελευθερία) (Simmel) και ως στυλ εξειδικεύει κινηματογραφικά τον Γιανσενισμό του Bresson και το μανιφέστο κινηματογραφικής ασκητικής ως κοπιώδους πορείας προς τη Λύτρωση.

Δεν λείπουν εδώ οι ψυχαναλυτικές αναφορές (ο Yvon στη βιτρίνα του καταστήματος παιχνιδιών, το βιβλίο με τα γυμνά, η ξανθιά στο μπαρ), ωστόσο, πέρα από τον χτυπητό φιλοσοφικό προβληματισμό, αυτή η συγκλονιστική θεολογική ταινία επαναθέτει την κοινωνιολογική προβληματική ως προς την ψυχολογική ομοιότητα μετάξύ χρήματος και Θεού∙ άλλωστε, ο έγκλειστος στο ίδιο κελί με τον Yvon αναρωτιέται: «Ω, χρήμα Ορατέ Θεέ, τι δε θα κάναμε για σένα;». Με αυτόν τον τρόπο το χρήμα τίθεται ως μηχανισμός αυτοπαρατήρησης του ανθρώπου ως εάν ήταν εφικτό να υιοθετηθεί τη σκοπιά του Θεού (ο παρατηρητής που δεν παρατηρείται) και έτσι το βέβηλο ανορθώνεται σε θείο.

Αδιαπραγμάτευτη η θεολογία του Bresson δεν αφήνει πολλά περιθώρια αντίδρασης στον θεατή ως προς τις βασικές ηθικές του νόρμες, ειδικά στη σκηνή στην ύπαιθρο και τη σφαγή που θα ακολουθήσει (αν ψάχνετε για την επιρροή στον Haneke, ψηλαφήστε «Το Χρήμα»), όπου καταλύεται ο Λόγος και αντικαθίσταται από τη Θεία Χάρη (το αφήνει σε εμάς αυτό ο Bresson), με τρόπο δύσκολα αποδεκτό από οποιαδήποτε κοινωνική επιστήμη και κοσμική ηθική.

Και ποιοί είναι αυτοί που κοιτάνε βουβά την είσοδο του καφέ από το οποίο μόλις έχει εξέλθει δεμένος με χειροπέδες ο Yvon; Εμείς μάλλον, ως θεατές του «θεάματος» του Κακού και της ματαιοδοξίας ότι εξαιρούμαστε από τον ιδεότυπο «Yvon», αναμένοντας κάποια τερατώδη μορφή του Κακού να φανερωθεί.

Κινηματογραφικός θησαυρός ανεκτίμητος, πέρα από λογικές εμπορευματοποιημένης «κυκλοφορίας», το «Χρήμα» δεν λυτρώνει τον Yvon, λυτρώνει όμως όλους εμάς από την ενοχή μας στην πλαστογράφηση της  ψευδεπίγραφης «αξίας» που αναγράφεται στο κάθε χαρτονόμισμα, ως δήθεν εξόφλησης του πρωταρχικού χρέους της ύπαρξης μας. Σπάνιο αριστούργημα που δεν πλαστογραφείται!

Σπύρος Γάγγας, Δεκέμβριος 2016.

Featured Image: http://sayaprayerfortheoctopus.blogspot.gr/2012/08/i-nestbeschmutzer-robert-bressons.html

Text Image: http://www.avclub.com/article/robert-bressons-final-masterpiece-seems-keep-going-210869

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s