The Merchant of Four Seasons (Rainer W. Fassbinder, W.Germany, 1971)

Αψεγάδιαστο μελόδραμα, με τις αναμενόμενες από τον Fassbinder παρεμβάσεις προκειμένου το είδος αυτό του σινεμά να ανορθώσει τον θεατή σε κριτή, «Ο Έμπορος των Τεσσάρων Εποχών» συγκλονίζει με το ανθρώπινο δράμα που εκτυλίσσεται στους δρόμους, στα διαμερίσματα και στις μπυραρίες της μικροαστικής τάξης η οποία συνθλίβει τον εαυτό της στα αδιέξοδα που αντιμετωπίζει, σαν κι αυτά του οικοδομικού τετραγώνου στο οποίο διαδραματίζεται η ιστορία και από τα οποία ματαίως επιχειρεί να εξέλθει ο φτωχός πλανόδιος μανάβης Hans Epp.

Το πρόβλημα σε αυτό το κοινωνικό πλαίσιο (μικρογραφία της κοινωνίας γενικότερα) είναι ότι η φυσική εγγύτητα των προσώπων στα μικρά διαμερίσματα ή στη γειτονιά είναι αντιστρόφως ανάλογη με την «συμπάθεια» συναισθημάτων και αλληλεγγύης για την οποία καυχιέται η κάθε πολυκατοικία και η κάθε συνοικία. Παλεύοντας να κρατήσει την οικογένειά του και με βαθιά τραύματα-συμπλέγματα κατωτερότητας, ο Hans προσλαμβάνει έναν «υπάλληλο» ο οποίος αποδεικνύεται και εραστής της γυναίκας του. Η «ανέλιξη» του Hans στο ρόλο του εργοδότη θα εντείνει την καχυποψία του προς τον υπάλληλό του ως προς το ακριβές μέγεθος του κέρδους. Ο Fassbinder επιδίδεται σε μια σπάνια οικονομία αφήγησης και με δύο-τρία πλάνα έχει αποτυπώσει την καταπίεση της συζύγου του Irmgard (πάντα άψογη η πανύψηλη Irm Hermann)∙ λίγο χρειάζεται σε ένα εξωτερικό πλάνο με την Irmgard τοποθετημένη μπροστά από βιτρίνες με νυφικά και έπιπλα όταν κοντοστέκεται στο κάλεσμα κάποιου αρσενικού προκειμένου να πάει μαζί του, ώστε η απαξιωτικός χαρακτηρισμός του τελευταίου να δέσει με την κοινωνική απαξίωση της γυναίκας στην αστική κοινωνία. Στη δε εσωτερική σκηνή όπου ο Hans, στουπί, ξυλοφορτώνει την Irmgard κάτω από τις εικόνες του Ιησού στον τοίχο και υπό το βλέμμα της μικρής τους κόρης, η mise-en-scène του Fassbinder «ενοποιεί» τα δύο γυναικεία κορμιά και έτσι δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε την τύχη της μικρής εντός του μελλοντικού γάμου ή σχέσης.

merchant5big

Εκμαιεύοντας ό,τι καλύτερο μπορεί να δώσει ο γνωστός θίασος ταλαντούχων και αφοσιωμένων συνεργατών του (και εδώ η μητέρα του πάλι σε μικρό ρόλο) ο Fassbinder πλάθει  έναν κόσμο όπου ο αστικός οίκος χρειάζεται επείγουσα περίθαλψη (εξαιρετική η εικονική επικύρωση αυτής της εντύπωσης με την αγγελική αδελφή του Hans, Anna [Hanna Schygulla] στο τηλέφωνο), αφού έχει πρώτα στιγματίσει τον ίδιο τον Υιό ως Τέρας∙ δεν είναι τυχαίο λοιπόν που σωριάζεται ο Hans σε στάση εσταυρωμένου στο κόκκινο χαλί του σαλονιού. Η «Χριστολογία» του Fassbinder βρίσκει προηγούμενο μόνο στον Pasolini και σε συνδυασμό με την απόκοσμη και συμπονετική Anna μετατρέπει αυτή την υποτυπώδη ιστορία σε υποδειγματική θεολογική αλληγορία. Και πάλι, πηγή του Κακού είναι ο φθόνος προς την απροσδιόριστη μη-πραγματοποίηση του αστικού ιδεώδους∙ αυτήν την προδοσία του ρόλου, η «μάνα» εκστομίζει ως «παράπονο» επιβεβαιώνοντας περίτρανα την ιδέα του Nietzsche, νομίζω, ότι «κάθε παράπονο συνιστά εκδίκηση». Με ακρωτηριασμένη την αυτοεκτίμησή του ο Hans αναζητά περισταστιακά ερωτική συντροφιά στην πόρνη της γειτονιάς. Η θητεία του Hans στη Λεγεώνα των Ξένων θα μας δοθεί για λίγο αλλά πάλι αποκαλυπτικά σε τρομακτική διαλεκτική (και αυτοκριτική του ίδιου του Fassbinder) πόνου-ηδονής στη σκηνή βασανισμού του Hans από τον μαροκινό πολεμιστή και της κριτικής στη λογική του βάναυσου θεάματος την οποία εμείς καταναλώνουμε αναπαυτικά, όπως ο φίλος του Hans, Harry, που περιμένει λίγο πριν επέμβει για να τον σώσει. Είναι ο ίδιος ο οποίος θα τον «αντικαταστήσει» ως σύζυγος της Irmgard, αλλά και ως υποχείριό της, στη νέα μαφιόζικη εκδοχή της πυρηνικής οικογένειας (και της «ηλιθιότητας» της πετσοκομμένης επικοινωνίας του Αμερικανοποιημένου κόσμου.)

Ποτέ άλλοτε ο Fassbinder δεν έχει χειριστεί, νομίζω, με τόσο άρτιο και δαψιλή τρόπο τη  σημειολογία του σινεμά και αυτό είναι εμφανές σε κάθε σχεδόν κάδρο και σεκάνς. Πικάρει δε και με αυτό που, ως ακόλουθος του Brecht, ξέρει να υπηρετεί άριστα, δηλαδή, την επιβράδυνση της δραματουργίας και την ένταση του βλέμματος προκειμένου να εμπλέξει τον θεατή και να τον δραστηριοποιήσει, αλλά και να τον εκθέσει, ντροπιάζοντάς τον λίγο, ειδικά εδώ στην «πολιτικά» ανορθόγραφη σκηνή της μικρής Renata στην αγκαλιά της Anna. Γνωρίζοντας την ηδονοβλεπτική δομή του σινεμά αλλά και την λανθάνουσα παιδοφιλία που τόσο καλά κρύβει ο «αστός», όχι φυσικά ότι είναι δικό του «προνόμιο» μόνο, ο Fassbinder χτυπάει αλλύπητα αλλά δίχως αυταρέσκεια και θριαμβολογία τις ιδεολογικές δομές της ματιάς του θεατή τις οποίες το γκαγκστερικό Hollywood έχει «περάσει» ως «κανονικές» ή μάλλον ως «διασκεδαστικές».

Η κορυφαία στιγμή κατά τη γνώμη μου αυτού του μανιασμένου παιδιού του Νέου Γερμανικού σινεμά, «Ο Έμπορος των Τεσσάρων Εποχών» διαλαλεί, όπως ο Hans προς τον ουρανό, τους χυμούς, όχι των φρούτων των τεσσάρων εποχών, αλλά αυτούς μιας οντότητας που την ξεζουμίζει με μαθηματική ακρίβεια η ίδια της η αυτοτιμωρητική ψυχοκοινωνική δομή. Σπάνιο αριστούργημα, κινηματογραφημένος Ecce Homo!

Σπύρος Γάγγας, Ιανουάριος 2017.

Featured Image: http://www.avclub.com/review/fassbinders-merchant-four-seasons-fascinatingly-un-220173

Text Image: http://www.mondo-digital.com/merchant.html

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s