I am Cuba (Mikhail Kalatozov, USSR/Cuba, 1964)

Εδώ ισχύει απλώς το «πρέπει να το δεις για να το πιστέψεις». Διότι είναι αδύνατο να πιστέψει κάποιος τα επιτεύγματα της σκηνοθεσίας του βιρτουόζου Kalatozov και το μέχρι σήμερα αξεπέραστο υπερθέαμα της κάμερας του μεγάλου Sergey Urusevskyi αν δεν «βιώσει» (αυτό το ρήμα αρμόζει εδώ) αυτήν την πάνω από δύο ώρες ριπή εικόνων που συγκλονίζουν και καταγράφονται πλεόν σαν από τις ωραιότερες στη ζελατίνη.

Χωρισμένο σε τέσσερεις ιστορίες το «Είμαι η Κούβα» αναπαριστά μέσω κάθε ιστορίας μια πλευρά εκμετάλλευσης της χώρας. Στο πρώτο επεισόδιο τίθεται το πλαίσιο του σεξοτουρισμού:  «Θεογκόμενες» της εποχής με μπικίνι στις πισίνες των ξενοδοχείων-ουρανοξυστών χαριεντίζονται με κυριλέ αμερικανούς επιχειρηματίες και λαμόγια στα κακόφημα night clubs της Αβάνα. Εκεί, οι αμερικανοί «επιλέγουν» ντόπια κορίτσια από το μενού. Ο Kalatozov σκηνοθετεί άψογα το παρηκμασμένα Διονυσιακό πάρτυ στο night club με τη σεξουαλική έκσταση και μέθη να λαμβάνει μορφή οργιαστικής μυσταγωγίας γύρω από τα θεόρατα ξύλινα ομοιώματα και τις μάσκες που φορούν τα καλλίγραμμα κορίτσια. (Αίνιγμα ακόμα η ασσύληπτη κινηματογράφηση στο κτήριο με την κάμερα να κατεβαίνει κάθετα πολλά πατώματα και να βουτάει [!] στη πισίνα.) Ακόμα πιο εντυπωσιακή ίσως είναι η σεκάνς σεξουαλικής συνεύρεσης της «Betty» με τον αμερικανό πελάτη στη τσίγκινη παραγκούπολη –φανταστικά εξπρεσσιονιστική η κινηματογράφηση– καθώς και αυτή όπου ο αμερικανός περιπλανιέται σα χαμένος στο λαβύρινθο της φτώχειας με τις αλλόκοτες μορφές των πεινασμένων να τον περιστοιχίζουν και με απολύτως μυθικές κινήσεις της κάμερας στο χέρι να διαμορφώνουν τον (αξιακό) αποπροσανατολισμό του.

soy-cuba2

Στη δεύτερη, ο χήρος αγρότης Pedro και πατέρας δύο παιδιών  (με όμορφη παραμόρφωση και ποιητικά αποδίδει ο Kalatozov την μέχρι τώρα πορεία του), χρεωμένος και έχοντας υποθηκεύσει τα κτήματά του πασχίζει να δει τις καλλιέργειες ζαχαροκάλαμου να αποδίδουν. Όταν αυτό συμβεί θα είναι αργά διότι η γη έχει ήδη πουληθεί στην εταιρεία παραγωγής φρούτων. Οι σκηνές παράνοιας του άμοιρου πατέρα, καθώς και της καύσης των ζαχαροκάλαμων φέρνουν στο μυαλό τις αντίστοιχες πρακτικές των σοβιετικών κατά την τακτική τους υποχώρηση στη ναζιστική επέλαση.

Ο νεαρός φοιτητής Enrique αναλαμβάνει να δολοφονήσει ένα μεγαλοαστό του διεφθαρμένου συστήματος (προκαλεί βέρτιγκο στο θεατή η δαιμονισμένη σεκάνς στη ταράτσα του ουρανοξύστη) αλλά η θέα των παιδιών του τον αποτρέπει. Σε αυτή την τρίτη ιστορία ιδεαλισμού και επαναστατικής πράξης απέναντι στη διεφθαρμένη κυβέρνηση Batista ο Enrique θα δολοφονηθεί από τον αστυνομικό (αναφορά εδώ του Kalatozov στον γλοιώδη σερίφη στο «Άγγιγμα του Κακού» του Orson Welles) εν μέσω βομβαρδισμού λίτρων νερού από τις μάνικες της αστυνομίας (τρομακτικό σινεμά της «κίνησης» στο κάδρο και της πυνκόντητας του όγκου).

Συνταρακτικό και το τελευταίο επεισόδιο με τον αντάρτη Fidel να βρίσκει προσωρινό καταφύγιο στο φτωχόσπτιτο του αγρότη Mariano και της γυναίκας του Amelia. Λίγο μετά την αναχώρησή του η περιοχή θα βομβαρδιστεί με ναπάλμ (ο Kalatozov θεοποιεί με την φωτογράφισή του την Φύση την οποία «κατέχει» άριστα από προηγούμενά του έργα) φιλμάροντας τον απελπισμένο αγρότη να αναζητά τη γυναίκα και τα παιδιά του στη καμμένη γη. Η αντίστιξη με το ζωοποιό τρεχούμενο νερό θα ολοκληρωθεί με την θαυμάσια σκηνή επανένωσης της οικογένειας στη σπηλιά πίσω από τον καταρράκτη! Ο Mariano θα ενσωματωθεί με τους αντάρτες (βλέπουμε και τον ρόλο του Che στην υπέροχη σεκάνς στη ζούγκλα) μέχρι την τελική νίκη.

Μνεία ειδική αξίζει στους «διαφωτιστές» του αμερικανικού σινεμά Coppola και Scorsese οι οποίοι «λύσσαξαν» προκειμένου το έργο να πάρει διανομή και να καταστεί ευρέως γνωστό. Σχεδιασμένο και χρηματοδοτημένο για προπαγανδιστικούς σκοπούς από ΕΣΣΔ και Κούβα, το «Είμαι η Κούβα» αποδεικνύει περίτρανα ότι η μεγάλη τέχνη (και δη η φόρμα) στέλνει τις προπαγανδιστικές προθέσεις, ακόμα και μέρος του περιεχομένου ίσως, στα αζήτητα. Κάτι τέτοιο επιβεβαιώθηκε και ιστορικά αφού η φόρμα του Kalatozov συνέτριψε τις δογματικές δομές και εισέπραξε δριμεία κριτική από τους ίδιους τους χρηματοδότες της. Η Κούβα ως συλλογικό υποκείμενο είναι η πρωταγωνίστρια και η ταινία του Kalatozov ισορροπεί έξοχα πάνω στο διπλό και αντιφατικό μοτιβο της γλυκειάς γέυσης του ζαχαροκάλαμου και του ποταμού των δακρύων με τα οποία ποτίζεται η οικονομική (υπαρξιακή μάλλον) ανάκτησή του, μαζί και της ίδιας της χώρας. Υπό αυτήν την έννοια ο Kalatozov υπερβαίνει ίσως και τον «φοβερό» Eisenstein όπου το δυναμικό μοντάζ έχει αντικατασταθεί εδώ από την απαράμιλλη κίνηση της éclair κάμερας στο χέρι!

Ασύλληπτο σε εκτέλεση με φωτογράφηση που δεν επαναλαμβάνεται (κεκλιμένα κάδρα και ευρυγώνιοι στο φουλ συνθέτουν εικόνες απίστευτου κάλλους) το «Είμαι η Κούβα» στροβιλίζει πανίσχυρα συναισθήματα  που συγκρούονται μέσω του παθιασμένου δυναμισμού των εικόνων αλλά και του αρχετυπικού στοιχείου της πάλης για την οικειοποιήση του πλούτου και της εθνικής κυριαρχίας. Τα στερεότυπα στα οποία καταφεύγει ο Kalatozov έχουν καμφθεί ως προς την κλισέ διάστασή τους και έχουν ανορθωθεί μέσω του πάθους και της επαναστατικής κινηματογράφησης στην «αλήθεια» τους. Το «Είμαι η Κούβα» είναι λοιπόν από τις λίγες ταινίες που ξαναγράφουν το ίδιο το σινεμά και ως τέτοια ανήκει στο πάνθεον των εξοχότερων επιτευγμάτων της 7ης Τέχνης! Κοσμογονικό, ελπιδοφόρο και εντελώς μοναδικό ως γραφή και δύναμη εικόνας!

Σπύρος Γάγγας, Ιανουάριος 2017.

Featured Image: http://www.ifccenter.com/series/milestone-films-20-for-20/

Text Image: https://gr.pinterest.com/pin/420453315185480000/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s