Conversation Piece (Luchino Visconti, Italy, 1974)

Το αριστοκρατικό άγγιγμα του Visconti, ακόμα και σε λιγότερο προβεβλημένα έργα όπως εδώ στο «Η Γοητεία της Αμαρτίας», είναι εμφανές όχι μόνο σε κάποιες μεμονωμένες κινηματογραφικές χειρονομίες αυτού του υποδειγματικού δράματος δωματίου, αλλά στη γενικότερη ατμόσφαιρα που αποπνέει η κομψή και συγκρατημένη σκηνοθεσία, η οποία υπενθυμίζει τη χαώδη απόσταση του κλασσικού Ευρωπαϊκού κινηματογράφου από ό,τι λογίζεται σήμερα ως «σινεμά».

Σε ένα μεγαλοπρεπές κτίριο στη Ρώμη ένας Αμερικανός καθηγητής (Burt Lancaster) ζει μια απομονωμένη ζωή μελετώντας έργα τέχνης. Στο αχανές διαμέρισμά του οι τοίχοι καλύπτονται από τουλάχιστον τρεις σειρές πίνακες και η βαριά επίπλωση πυκνώνει το κάθε κινηματογραφικό κάδρο με την ιστορικότητα της εποχής και την αισθητική της, έτσι ώστε η έξοδος από αυτή να φαντάζει ως μετάβαση, στον ίδιο μεν γεωγραφικό χώρο, ωστόσο, σε άλλη εποχή (νεωτερικότητα). Παρόλο που ο Visconti στερεί τον θεατή από εξωτερικά πλάνα –αυτά της βεράντας υπογραμμίζουν τους τρούλους και τα αγάλματα που περιστοιχίζουν το κτίριο– η αντιπαράθεση του κλασσικού διαμερίσματος και του ιστορικού του «βάρους» θα τεθεί μέσω της ανακαίνισης που επιχειρούν οι εκκεντρικοί ενοικιαστές του εγκαταλελειμμένου διαμερίσματος-αποθήκης που ανήκει στον καθηγητή ακριβώς πάνω από το δικό του. Η αναιδής και ξιπασμένη Μαρκησία Brumonti (Silvana Mangano) με την κόρη της Lietta και τον φίλο της τελευταίας Stefano διεκδικούν με αυθάδεια, γαλιφιά και αυτοπεποίθηση, τυπική της άρχουσας τάξης, την είσοδό τους όχι μόνο στο διαμέρισμα που θα ανακαινίσουν αλλά και στο άβατο –το αμόλυντο σύμπαν– του καθηγητή. Σε αυτό το σύμπαν μοιάζει να κινείται ακόμα πιο άνετα ο αινιγματικός ζιγκολό-συνοδός της Μαρκησίας, Konrad Huebel (ίσως ο καλύτερος και πιο όμορφος Helumut Berger που έχουμε δει) με τον οποίο ο καθηγητής θα νοιώσει σαφώς πιο άνετα και περιποιητικά παρά την αρχική του αποστροφή στους άξεστους τρόπους και ήθη του αγαλματένιου ψευτοδανδή.

Η διαρκής προσέγγιση του Visconti ως προς το τέλος μια ολόκληρης εποχής συνυφαίνεται μέσα από το επερχόμενο τέλος και γήρας του καθηγητή, τους ανεκπλήρωτους πόθους του, τις αστοχίες αλλά και την περηφάνια του. Ιστορικά μεγέθη, ατομικό πράττειν και η σύνθεσή τους στην προσωπικότητα του καθενός εκ των χαρακτήρων φανερώνει, σε μια εξαίσια διαλεκτική, το πυκνό φορτίο περιεχομένου και νοήματος στον άρρωστο καθηγητή, την εκ διαμέτρου αντίθετη απώλεια νοήματος στις ρηχές προσωπικότητες των τριών ηδονιστών (με το απαραίτητο φασιστικό παρελθόν μεν αλλά και την κομψότητα του νεωτερικού στυλ να το φτιασιδώνει) αλλά, κυρίως, την τραγικότητα της αδυναμίας σύνθεσης νοήματος και νεωτερικής ελαφρότητας όπως την αντιπροσωπεύει ο πρώην μαρξιστής των οδοφραγμάτων του 68 και νυν ζιγκολό Konrad.

Ποιά είναι όμως η εποχή που αφήνει πίσω ξεψυχώντας ο καθηγητής; Είναι αυτή των στέρεων ταξινομήσεων και ιεραρχιών, της εξισορρόπησης από τον διανοούμενο της πολιτικής και της ηθικής –θα λέγαμε εδώ ότι ο Visconti κάνει ένα νεύμα προς τον Max Weber– και της ζώης του καθήκοντος: «σπούδασα, ταξίδεψα, πολέμησα» αποκρίνεται ο καθηγητής στην αιχμηρή ερώτηση για τη χαμένη του νεότητα. Η σύγχρονη εποχή από την οποία «κρύβεται» είναι αυτή της ουδέτερης επιστήμης που στραγγαλίζει την τεχνολογία (άλλο μαρξιστικό κατάλοιπο ως προς την «δυστυχία» της τεχνολογίας σε συνθήκες καπιταλισμού) αλλά και της συνείδησης που έχει χάσει ευκαιρίες και διαπιστώνει αργοπορημένα ότι έχει καταβάλλει υψηλό τίμημα. Τίμημα που ο Visconti μας δίνει ως αναμνήσεις του καθηγητή, πρώτα από την μητέρα του που τον νουθετεί και της οποίας το κάλλος κάτω από το πέπλο το αναζήτησε στη μετέπειτα σύζυγό του, την οποία πάλι την απεικονίζει ο Visconti στο νυφικό της. (Δύο αναπάντεχοι cameos από τις Dominique Sanda και Claudia Cardinale.)

conversation2

Στη σύγκρουση των δύο milieux (αυτό του αριστοκρατικού καθηγητή και αυτό της εμπορευματοποίησης της Τέχνης αλλά και την ανάλαφρης pop αισθητικής, όπως στο ανακαινισμένο διαμέρισμα της «οικογένειας») οι απώλειες είναι συντριπτικές και για τα δύο «περιβάλλοντα» ζωής. Για τον καθηγητή η οικογένεια και ο γιός (αξίες της κοινωνίας που δύει) βρίσκουν υποκατάστατο στην «κόλαση» της αιμομικειτικής τετράδας, ενώ για τον τραγικό Konrad (alter ego του καθηγητή) το ιδεαλιστικό κατάλοιπο του υπενθυμίζει ενοχικά τον χθαμαλό του βίο και την στρεβλή ανάγκη αναγνώρισής του από την «καλή κοινωνία» και τις ανέσεις της. Αν η κατάληξη είναι θλιβερή και για τους δύο, ο Visconti δεν λησμονεί, ωστόσο, αριστοκρατικά και ανεπιτήδευτα συνάμα, να διασώσει την αύρα της ζωής που βρίσκει δίόδο στο ανήλιαγο μπαρόκ διαμέρισμα. Είναι αυτό της λευκής κουρτίνας που ανεμίζει (χρωστάμε στον Antonioni το εξαίσιο κινηματογραφικό σημαινόμενο της αύρας στο κάθε «κλειστό σύστημα») και της «ρωμαϊκής» εισόδου του φρεσκοπολυμένου Konrad τυλιγμένου στο κατάλευκο μπουρνούζι του, θέαμα που συγκινεί, όσο πρέπει «κινηματογραφικά», το βλέμμα του εσωστρεφούς καθηγτητή.

Αυτό είναι και το αριστοκρατικό σινεμά του «καθηγητή»-Visconti που έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί, δίνοντας τη θέση του στο υπαρξιακό/ερωτικό σλόγκαν της νύμφης Lietta («η ζωή είναι μικρή, άρπαξε όποια επαφή») μεταμφιεσμένο στην «ανάλαφρη», έως και κυνικά αφελή, αντίληψη για την Τέχνη σήμερα. Αριστούργημα δίχως μοιρολόι αλλά με έκδηλη την μελαγχολία για το αν ό,τι συντελέστηκε στη χρυσή εποχή του σινεμά διατηρεί πλέον κάποιο στέρεο νόημα εν μέσω ενός σύγχρονου ηδονιστικού/ωφελιμιστικού σχετικισμού ή αν το «τραγικό» σμπαραλιάστηκε, όπως ο Konrad, με το «τέλος της Ιστορίας» και την ήττα του 68.

Σπύρος Γάγγας, Μάρτιος 2017.

Featured Image: https://tashpix.wordpress.com/2013/04/02/conversation-piece-gruppo-di-famiglia-in-un-interno/

Text Image: https://mubi.com/films/conversation-piece

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s