The Look of Silence (Joshua Oppenheimer, Denmark/Indonesia/Finland/Norway/Great Britain, 2014)

Ντοκυμαντέρ-πραγματεία για το ζήτημα της μετάθεσης της ευθύνης, τις διάφορες εκφάνσεις της άρνησης από θύτες και παριστάμενους σε φρικαλεότητες που έχουν τελεστεί, τη μνήμη και τη σχέση της με την συγχώρεση, καθώς και την ίδια την ανθρωπολογική και ψυχολογική συγκρότηση/άμυνα του εαυτού, είτε ως θύτη είτε ως θύμα ή συγγενούς του θύματος.

Στην Ινδονησία και στο στρατιωτικό πραξικόπημα του 1965, υπό την ανοχή ΗΠΑ και Αυστραλίας, ο στρατηγός Suharto ανέτρεψε τον πρώτο πρόεδρο της χώρας Sukarno, και εφήρμοσε  κατά γράμμα την πρακτική «στιγματισμού» των αντιφρονούντων, πείθοντας μέρος του λαού για τον κίνδυνο των ανατρεπτικών, με βάση το αποτυχημένο πραξικόπημα εναντίον του της 30ης Σεπτεμβρίου. Σε συνδυασμό με συστηματική προπαγάνδα, πέρα από τους διωγμούς μελών του ισχυρού Κομμουνιστικού Κόμματος της Ινδονησίας, ονόμασε «κομμουνιστές» όσους αντιστάθηκαν και εξολόθρευσε με ιδιαίτερα βάρβαρες και ειδεχθείς μεθόδους εκατομμύρια πολίτες (οι εκτιμήσεις διαφέρουν: από 500,000 σε 2-3 εκατομμύρια).

Ο βραβευμένος σκηνοθέτης ντοκυμαντέρ Joshua Oppnenheimer παρακολουθεί σιωπηλά με την κάμερα του την προσπάθεια του 44χρονου οφθαλμίατρου Adi Rukun να εντοπίσει τους δολοφόνους, όχι μόνο αυτούς που έδωσαν συγκεκριμένες διαταγές εκτέλεσης αλλά και αυτούς που έσφαξαν τον αδελφό του Ramli Rukun. Η στωική φιγούρα του Adi περιβάλλεται από τους υπερήλικες γονείς του, τον αποστεωμένο και με βαρειά άνοια πατέρα του (νομίζει ότι είναι 17 χρονών!) και την 100 χρόνων μάνα του, η οποία αναπολεί με πόνο το αβάσταχτο συμβάν σύλληψης του γιού της, διψά για εκδίκηση στους φονιάδες και τα παιδιά τους και νοιάζεται για την τύχη του Adi σήμερα αφού το ντοκυμαντέρ και οι ερωτήσεις που υποβάλλει θέτουν σε κίνδυνο αυτόν και την οικογένειά του. Άλλωστε, δύο εκ των θυτών, ένας πολιτικός ο οποίος τότε ηγείτο της παραστρατιωτικής ομάδας των Ακτσί και ένας αρχηγός μιας τοπικής οργάνωσής τους, προειδοποιούν τον Adi ότι οι ερωτήσεις του μπορούν να ερμηνευτούν ως κρυπτοκομμουνιστική δράση-υπονόμευση του ψευδοδημοκρατικού καθεστώτος (όλοι οι τοπικοί συνεργάτες και τεχνικοί στο ντοκυμαντέρ του Oppenheimer εμφανίζονται στους τίτλους τέλους ως «ανώνυμοι») και μάλιστα να αποτελέσουν αφορμή για επανάληψη των διωγμών. «Περασμένα-ξεχασμένα» είναι μια πάγια τακτική των άμεσα εμπλεκόμενων θυτών, ωστόσο, ο Adi, όπως και ο θεατής, παρακολουθεί αποσβολωμένος, θύτες να καυχιόνται ή να κομπάζουν με παιδική αφέλεια για το ξεκοίλιασμα, τον αποκεφαλισμό ή τον ευνουχισμό των θυμάτων, συμπεριλαμβανομένου και του Ramli.

Η τακτική του Oppenheimer να παρακολουθεί τον προσηνή Adi στις ερωτήσεις που «ξεκοιλιάζουν» του θύτες, ακόμα και τον θείο του ο οποίος ήταν δεσμοφύλακας (τυπική περίπτωση κοινοτοπίας του κακού κατά Arendt), αποδίδει τα μέγιστα, καθώς επιτρέπει με τις κατάλληλες σιωπές που παρεμβάλλονται, την συνειδητοποίηση της θηριωδίας και όσων αφηγούνται οι εκτελεστές. «Εικόνες» που εναλλάσσονται με την εικόνα της μάνας και του πατέρα του· Ιστορία η ίδια στα αυλακωμένα τους πρόσωπα.

Είτε ως θεοδικία από κάποιους επιζώντες είτε ως «ό,τι έγινε έγινε» και τώρα η ζωή προχωρά, το ηθικό ζήτημα της μνήμης χαρακτηρίζει μέχρι τέλους το χαμηλών τόνων ντοκυμαντέρ του Oppenheimer, όπου λίγα νυχτερινά πλάνα από καμιόνια, οι χήνες που πάνε για σφαγή και το σοκ της ευθύτητας με την οποία ομολογούν οι χασάπηδες με τις ματσέτες τα μαρτύρια των αιχμαλώτων τους καθιστούν περιττή οποιαδήποτε απόπειρα όξυνσης.

the-look-of-silence

Άλλωστε τι να πει κάποιος ως προς το μέγεθος της φρικαλεότητας όταν προκύπτει σαν πάγια πρακτική των εγκληματιών η πόση του αίματος των θυμάτων προκειμένου, όπως λένε, να μην τρελαθούν σαν κάποιους εξ αυτών που σκαρφάλωναν στα δέντρα εκλιπαρώντας το Θεό; Αυτές είναι οι «σκηνές» από την «Αποκάλυψη Τώρα!» και η ανθρωπολογική ερμηνεία, δεν μειώνει την ηθική κρίση για την πρωτόγονη πρακτική αλλά έχει αξία ως ερώτημα και υπόθεση εργασίας. Ως μορφή ανθρωποφαγίας του εχθρού όπου μέρος το σώματός του και ειδικά το αίμα «ζει» στον θύτη, η λειτουργικότητα (άλλωστε οι ίδιοι ομολογούν ότι διαφορετικά θα ολίσθαιναν στην παράνοια) της  «ένωσης» με τον έτερο κατά την απόλυτη διάζευξη (φόνος), αντανακλά ακριβώς τη ρήξη ως οικειοποίηση του «άλλου» στο εγώ καθεαυτό, και, συνεπώς, ως ουδετεροποίηση της πίεσης που απορρέει από το «υπερεγώ», αφού πλέον το «έτερο» ρέει στις φλέβες του θύτη ως «κοινωνία», άρα και ως περιεχόμενο του ίδιου του «υπερεγώ». Η απόλυτη αντιστροφή της βρίσκεται στη χειρονομία συγχώρεσης του Adi προς τον σφαγέα/ανθρωποφάγο, πατέρα κάποιας γνωστής του, όταν πλέον ο Adi τον αγκαλιάζει (η ακριβώς αντίθετη κίνηση περίκλεισης του έτερου και άρση της αρνητικότητας [=φόνος]). Ενδιάμεση θέση συνιστά η τρέλα που μεταθέτει στο Θεό την κρίση του θύτη μη αντέχοντας τη διαρκή υπενθύμιση της Ύβρεως.

Εκεί ταιριάζουν και τα οφθαλμολογικά γυαλιά όταν ο υπερήλικας παραστρατιωτικός δεν βλέπει κοντά αυτό που έχει τελεστεί και στη διαμόρφωση του οποίου ο ίδιος έχει παίξει καταλυτικό ρόλο, προσποιούμενος ότι το «αντικείμενο» (το ιστορικό γεγονός, δηλαδή) βρίσκεται πλέον πολύ μακρυά αλλά το επίτευγμα του Oppenheimer έφερε κοντά στα δικά μας μάτια…

Σπύρος Γάγγας, Μάιος 2017.

Featured Image: http://societyforvisualanthropology.org/tag/the-look-of-silence/

Text Image: http://www.indiewire.com/2015/07/12-things-joshua-oppenheimer-wants-you-to-know-about-the-look-of-silence-170995/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s