The Tree of Wooden Clogs (Ermanno Olmi, Italy, 1978)

Σε αυτό το αριστούργημα της 7ης Τέχνης ο νεορεαλισμός «επέστρεψε», κατά παράδοξο τρόπο, στην ουσία του είκοσι χρόνια μετά το πέρας του, όπου όλα τα βασικά στοιχεία και αρχές του συντίθενται  με απαράμιλλη πρωτοτυπία και ομοιογένεια δίχως την παραμικρή υποψία αντιγραφής –σα να μην υπήρξε ποτέ νεορεαλισμός. «Το Δέντρο με τα Τσόκαρα» μετατρέπει τους κατοίκους του Μπέργκαμο σε αρχετυπικές –ποτέ όμως σχηματικές– εκφάνσεις της ίδιας της σύστασης του ανθρώπου, κι ας διαδραματίζεται η ιστορία εντός λίγων στρεμμάτων γης.

Στη αγροικία ενός γαιοκτήμονα τα τέλη του 19ου αιώνα οι οικογένειες των αγροτών παλεύουν συντονισμένα και σιωπηρά με τη γη στις φυτείες καλαμποκιού, πέραν του βιοπορισμού τους από την κτηνοτροφία. Έχει σημασία ότι ο Olmi επιλέγει την συλλογικότητα και παρόλο που κάποια πρόσωπα ξεχωρίζουν προκειμένου να διατηρηθεί η δραματουργία, οι εικόνες που αναδύονται από την καθημερινότητα του αγροτικού βίου είναι προικισμένες με «λόγο», καθώς κάτω από τις ιαχές προκειμένου να τιθασευτούν τα ζώα για την σφαγή, να συλλεχθεί το αραποσίτι ή να ζευτούν τα άλογα, φανερώνεται η ευταξία της κοινοτικής «εποπτείας» της ζωής και μαζί η σχεδόν ολοκληρωτική απορρόφηση του ατόμου στο «εμείς». Φυσικά ο Olmi δεν είναι αφελής ως προς τον κίνδυνο ρομαντισμού ή εξιδανίκευσης της ζωής της υπαίθρου. Ο νεορεαλιστικός αυτός ύμνος έχει άλλο αντικείμενο λατρείας: δεν είναι μόνο ο άνθρωπος ως υπερ-ιστορική οντότητα με τις ανάγκες του, την σχέση του με την εργασία, τα πάθη του, την ελπίδα του ή την υποταγή του στον κοινωνικό έλεγχο και τις κυρώσεις· ισχύουν όλα αυτά, ωστόσο, η φιλοσοφική ανθρωπολογία και  «κοινωνιολογία» του Olmi, όπως άλλωστε ανακύπτει διαρκώς στις επιστήμες αυτές, αναδεικνύει την ουσιαστική διάκριση στις ταξινομήσεις του είδους μας. Και αυτές παραπέμπουν στην θεολογία. Η γη ως κήπος που προσφέρει την πρώτη ύλη, η κόπος της εργασίας ως διαμεσολαβητική στιγμή όταν ο πλούτος δεν είναι άμεσα άφθονος, η τιμωρία από τον άρχοντα του κήπου και τους ερπετοειδείς επιστάτες, η έξοδος/αποπομπή από την κοινότητα, συνθέτουν μια εικονοποιία με σαφή μαρξιστικό περιεχόμενο αλλά και πανέμορφη αγιογραφία της Φύσης και της υλικότητας του κόσμου, στην απλή χαραυγή, στον κελαρυστό ρου του ρυακιού, στον ήχο από τα χαμόκλαδα, στο θαύμα της γέννησης.

Tree3

Σε αυτόν τον καμβά χρωματίζεται η κοινοτική ζωή με ανάγλυφη την απορία (αλλά και σοφία) των βιοπαλαιστών: του στιβαρού και τρυφερού πατέρα που σκαλίζει το ξύλο στο «αμάρτημα» του να φτιάξει τσόκαρα έτσι ώστε το πιο πνευματικά προικισμένο παιδί του να διανύει τη λασπουριά προς και από το σχολείο· της πολύτεκνης οικογένειας που αντιστέκεται στον πειρασμό του εγκλεισμού των μικρότερων παιδιών σε κατηχητικό· του νεαρού ζευγαριού όπου το φλερτ στους αγρούς συμπυκνώνεται στην τολμηρή ρήση «θέλω να σου ευχηθώ καλό βράδυ»· του προσηνή και μετρημένου ιερέα αλλά και του αναπάντεχου πανηγυριού με τους γυρολόγους, τους μάγους, την συλλογική μέθη, τον κομμουνιστή συνδικαλιστή, τη γκρίνια κάποιων γυναικών για την εξαλλοσύνη των ανδρών τους, την αποχώρηση των νιόπαντρων με το πλεούμενο στο σιωπηλό ποτάμι.

Οι σπίθες της εστίας είναι μικρά διαβολάκια που εκτινάσσονται σε αποστολή ανεύρεσης αδύναμων ψυχών κατά την λαϊκή μυθοπλασία και αντίστοιχης υλιστικής θεολογίας σκηνές κοσμούν το έργο του Olmi με αποκορύφωμα την σεκάνς με την ασθένεια της μοναδικής αγελάδας της πολυμελούς οικογένειας. Εκεί η προσευχή της γυναίκας στο ναό μπροστά στο ξυλόγλυπτο άγαλμα του Εσταυρωμένου όπου οι αμυχές από τις λεπίδες αλλά και το ανοιχτό χρώμα του ξύλου φέρνουν στον νου την «σταύρωση» του θηριώδους χοίρου στο υλιστικό προσκύνημα των αγροτών, αυτή η προσευχή για ένα θαύμα ενώνεται κινηματογραφικά με την σκηνή προσέλευσης του σαλού που τριγυρίζει εκεί και που με τα μάτια μόνο ζητά φαγητό από την οικογένεια πριν η μητέρα επιστρέψει από την προσευχή της: Το «θαύμα» πραγματοποιείται!

Το τρίπτυχο-«μαγνήτης» της ύπαρξής μας, δηλαδή, «Φύση – Γνώση – Ιστορία», ολοκληρώνεται με αμειγώς χριστιανομαρξιστικό περιεχόμενο και κάδρα: Είναι τα πλάνα της προδοσίας, της ανακάλυψης του μοναδικού κομμένου δέντρου από τη δεντροστοιχία, της Εξόδου από τον «Κήπο της Εδέμ»-ιδιοκτησία του γαιοκτήμονα-τιμωρού, της σιωπηλής αποχώρησης της οικογένειας με το βλέμμα του μικρού Minec να πλανάται στο φτωχόσπιτο που τώρα χάσκει αδειανό.

Κινηματογραφικό «θαύμα» πνευματικότητας στο πιο ταπεινό και γήινο περιβάλλον!

Σπύρος Γάγγας, Μάιος 2017

Featured Image: https://www.themoviedb.org/movie/31542-l-albero-degli-zoccoli/images/backdrops

Text Image: http://www.janusfilms.com/films/1833

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s