The Devil and Daniel Webster (William Dieterle, USA, 1941)

Εξαιρετική διασκευή του μύθου του Φάουστ με ιδιαίτερα επίκαιρο πρόσημο, η σπουδαία ταινία του Γερμανού εμιγκρέ Dieterle ακονίζει την κριτική αιχμή της απέναντι στην ασύδοτη κερδοσκοπία της εποχής, όπως ο διάβολος τα δόντια του πριν ορμήσει και ανακοινώσει ο ίδιος στο επόμενο θύμα του  –στην τελευταία σκηνή βλέμματός του προς το κοινό– την υποψηφιότητά του, την στιγμή που ο συνδυασμός στέρησης και ξαφνικής απόκτησης πλούτου αδρανοποιεί στη συνείδηση τις πιο πλούσιες πηγές αυτοεκτίμησης και αυτοσεβασμού.

Ο αφελής χωρικός Jabez Store είναι εδώ το θύμα της διαβολικής υπονόμευσης της ίδιας της κοινωνικής σχέσης. Στην καλύβα που ζει στα μέσα του 19ου αιώνα στο New Hampshire μαζί με τη μητέρα του και τη γυναίκα του, ο καλοκάγαθος Jabez πασχίζει να περισώσει τις καλλιέργειές του των οποίων η σοδειά δεν επαρκεί για να ανασχέσει τη διαφαινόμενη χρεωκοπία. Η στιγμή τραυματισμού του χοίρου που στριγγλίζει και αναβάλλει την παρακολούθηση της λειτουργίας από τον Jabez ανακοινώνει από τα αρχικά πλάνα την λοξοδρόμηση του χωρικού: η ταπεινή υλικότητα (ο χοίρος) θα προσλάβει αργότερα χαρακτηριστικά κάλλους (η λάγνα Belle) διατηρώντας όμως το σημαινόμενο του χοίρου ως προς την ηθική υποβάθμιση και τη λέρα στην οποία κυλιέται το ζώο για να χαρακτηρίσει την αντίστοιχη ηθική ρυπαρότητα της διαβολικής Belle. Ο πρώτος πειρασμός λοιπόν του Jabez είναι οικονομικός αλλά και πέραν της οικονομίας αφού τα αποθέματα καρπερού σπόρου που σκέπτεται να πουλήσει ισοδυναμούν με την ίδια την προϋπόθεση της οικονομικής διαδικασίας και περιβάλλονται από την «ιερότητα» της μη-εμπορεύσιμης αξίας. Στο ταπεινό πλαίσιο του αχυρώνα θα προσηλυτίσει τον Jabez ο διάβολος με τη μορφή του γλοιώδους Mr. Scratch με δέλεαρ δύο γενναίες φούχτες χρυσά νομίσματα -τη «ρυπαρή πρόσοδο» (κατά Norman Brown)!

Το συμβόλαιο αίματος με τον διάβολο θα αρχίσει σιγά σιγά να τραυματίζει τον κοινωνικό ιστό γύρω από τον Jabez. Στυλοβάτης της κοινωνικής συνοχής είναι ο ιδεαλιστής πολιτικός Daniel Webster (υπαρκτή προσωπικότητα της αμερικανικής πολιτικής σκηνής τότε, μάλλον εξιδανικευμένη εδώ) ο οποίος επιδιώκει την ενδυνάμωση του σωματείου των αγροτών σε συνδυασμό με την προσωπική του φιλοδοξία για την προεδρία των ΗΠΑ. Ο Dieterle χρησιμοποιεί όμορφες φωτοσκιάσεις με σαφή την εξπρεσιονιστική κληρονομιά, όπως στη σκηνή προσέγγισης του Webster από τον διάβολο, αλλά και μετρημένο λυρισμό, ειδικά στις σκηνές της εύφορης γης και της κυκλικότητας της ζωής σε συνδυασμό με καθάριο συμβολισμό όπως στην σκηνή καλέσματος του Jabez από την γυναίκα του Mary μέσα από ένα κέρας και του Jabez από το όργωμα.

The-Devil-and-Daniel-Webster-Jabez-and-Belle-meet

Εδώ όμως χαράσσεται και η κοινωνικοπολιτική υπογράμμιση: Η καταιγίδα από χαλάζι που θα προκαλέσει ο διάβολος θα καταστρέψει τις καλλιέργειες όλων των αγροτών πλην του Jabez. Θα πραγματοποιηθεί στρεβλά η ουτοπία της αυτοδιαχείρισης του Jabez, οικοδομημένη όμως σε ανάξιους όρους, δηλαδή, στην εξαρτημένη εργασία των υπολοίπων στα κτήματά του και των εκμεταλλευτικών συνιστωσών αυτής.  Η δεύτερη στιγμή της κοινωνικής κριτικής έρχεται όταν ο Jabez γλεντοκοπά με την όμορφη νταντά του γιού του και της ιαχής της «πιο γρήγορα, πιο γρήγορα» καθώς καλπάζουν τα άλογα κατά την εκδρομή τους στους αγρούς: Ιαχή που επαναλαμβάνεται και κωδικοποιεί την βιασύνη στην απόκτηση πλούτου και την διάβρωση του επαγγελματικού «χαρακτήρα» την εποχή της αναδυόμενης τότε επιδεικτικής κατανάλωσης.

Με το φινάλε να λαμβάνει χώρα στον αχυρώνα και τον Daniel Webster, συνήγορο υπεράσπισης του μετανοημένου Jabez, πεταμένο στο λάκκο με τα «λιοντάρια», απέναντι στον διάβολο και τους «ενόρκους» (διάφοροι σφαγείς της αμερικανικής ιστορίας όπως ο Walter Butler  και ο στρατηγός Arnold μεταξύ άλλων), ο Dieterle βάζει τον Webster να ενεργοποιεί το (νεωτερικό) μοτίβο έκκλησης της συνείδησης των δολοφόνων που παρασύρθηκαν από το διάβολο, σχεδόν με καντιανούς όρους («ο ουρανός από πάνω σας και η βούληση της ψυχής σας»).

Βγαλμένο από την εποχή της σφαγής στην Ευρώπη το θαυμάσιο αυτό έργο μεταμφιέζει το χυτήριο βίας του 20ουαιώνα σε παραβολή με κοινωνικό πρόσημο από τον 19ο στη Γη της Επαγγελίας αλλά και έτσι όπως κλείνει η ταινία το μετατρέπει σε πονηριά του ίδιου του διαβόλου, είτε μιλάμε για το 1941 είτε για σημερινές πανουργίες του.

Σπύρος Γάγγας, Μάιος 2017.

Featured Image: https://www.criterion.com/films/622-the-devil-and-daniel-webster

Text Image: https://www.blackgate.com/2014/09/07/hell-to-pay-the-devil-and-daniel-webster-in-print-and-film/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s