Shame (Ingmar Bergman, Sweden, 1968)

Αν η ασυνείδητη αυτοκριτική του καλλιτέχνη εκτείνονταν στα όρια της οργής το συναισθηματικό κατακάθι μετά από αυτό το στάδιο θα ήταν σίγουρα η ντροπή. Ντροπή όχι μόνο για την ολίσθηση στην οργή αλλά κυρίως για την απρονοησία του καλλιτέχνη να συνδέσει τη ζωή και το ρόλο του με την πολιτική διάσταση της κοινωνικής ζωής αντί της απόσυρσης του στο περίβλημα της μοναστικής καλλιτεχνικής δημιουργίας, όπου η σχέση με την πολιτική και την κοινωνία τίθεται μόνο ως «ευκαιρία» μορφοποίησης ενός κόσμου αισθητικής αυτάρκειας αλλά και τραγικοκωμικού πολιτικού ακρωτηριασμού.

Ο Jan και η Eva Rosenberg είναι μουσικοί της τοπικής ορχήστρας η οποία έχει διαλυθεί ως αποτέλεσμα της κατάστασης εκτάκτου ανάγκης της χώρας λόγω ενδεχόμενης εισβολής του (ανώνυμου) εχθρού. Καθώς η απομακρυσμένη περιοχή της κωμόπολης και του αγροκτήματος πλησίον της, στο οποίο το ζευγάρι έχει αποτραβηχτεί, δεν έχει ακόμα επηρεαστεί από την στρατιωτική εισβολή, παρά το γεγονός ότι στρατιωτικές δυνάμεις αναπτύσσονται τριγύρω, το ζευγάρι κρατά μόλις και μετά βίας τις μεταξύ του ισορροπίες πριν η σχέση καταρρεύσει ολοσχερώς. Η συσσωρευμένη απογοήτευση για αποφάσεις που αναβάλλονται ή για χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του καθενός που έχουν παγιωθεί διακόπτεται από την αναγκαιότητα της εργασίας –οι δουλειές στο κτήμα– ή από την ειδυλλιακή ονειροπόληση για τη δημιουργία οικογένειας (από την Eva κυρίως και όχι τόσο από την αναβλητικότητα του Jan- διαρκές μοτίβο των αρσενικών «παιδιών» στον Bergman). Η εντύπωση περί στειρότητας του Jan ισχυροποιείται όταν αυτός δηλώνει ντετερμινιστής αλλά και με την «ντετερμινιστική» κάμψη της κοσμοθεωρίας του με την άνευ όρων υπαγωγή του Jan σε «αιτιατό» των σκοπών όχι μόνο του εχθρού αλλά και του πατριωτικού στρατού.

Όταν τα υπερηχητικά θα σκίσουν τον ουρανό σε χαμηλή πτήση πάνω από το αγρόκτημα και θα μετατρέψουν, από τις ρίψεις ναπάλμ, το δάσος σε κόλαση φωτιάς (αναφορά στην σφαγή που εκτυλίσσονταν στο Βιετνάμ), οι Jan και η Eva θα περιπλανηθούν στην σκανδιναβική ύπαιθρο και θα αντικρύσουν μέσα από τα βίαια στιγμιότυπα καταστροφής όχι μόνο την λαίλαπα του πολέμου αλλά και την ίδια την ψυχικά φλεγόμενη συνείδησή τους. Δεν είναι μόνο η αρχική εικόνα του νεκρού αλεξιπτωτιστή που επικυρώνει για μια ακόμη φορά τον «θάνατο του Θεού», αφού η Eva κοιτάζοντας προς τα πάνω αντικρίζει τον θάνατο να αιωρείται στα κλαδιά του δέντρου αλλά κυρίως η αριστουργηματικά δομημένη, ως προς την οικονομία και την σημειολογία της, σκηνή διαπίστωσης της «εργασίας» του Κακού στο πλάνο με το νεκρό βρέφος. Σοκαρισμένη η Eva –με αγροτική ανδρική περιβολή– γονατίζει πάνω του και κοιτάζει «προς τα πάνω» και διαγώνια εντός του κάδρου. Το φλεγόμενο σπίτι πίσω της, πέρα από την ισχυρότατη δύναμη της εικόνας, λειτουργεί μετωνυμικά ως η εσωτερική πυρπόληση της μητρότητας, της μόνης, κατά Bergman, αξιογενετικής και ζωοποιού δύναμης στο σύμπαν. Το δε εκρηκτικό κύμα στην σκηνή επιστροφής στο αγρόκτημα θα παραλύσει τον Jan στην εμβρυακή θέση με την αντινομία Φύσης-Ανθρώπου να επανέρχεται προσωρινά μέσα από τα τιτιβίσματα των πουλιών και τον ρυθμικό ήχο από κάποιες δειλές σταλαγματιές νερού.

shame2

Η απολιτική θέση των δύο καλλιτεχνών (δηλαδή, του ίδιου του Bergman) καταγράφεται από την κάμερα (!) –τρομακτική χειρονομία κριτικής της θέσης της κάμερας και της ουδετεροποίησης του πόνου αλλά και της διαστρέβλωσης της πραγματικότητας μέσα από τη λογική της χειραγώγησης– στο προπαγανδιστικό φιλμάκι κατά την σύντομη αιχμαλωσία του από τον εχθρό. «Δεν έχω πολιτική γνώμη» ομολογεί η Eva και λίγο αργότερα στην όχι και πολύ καλύτερη μεταχείρισή τους από τον εθνικό στρατό. Ο δε Jan θα «ενηλικιωθεί» εκτελώντας –υπό την απειλή των στρατιωτών– τον Jacobi, τον δήμαρχο που θα προνοήσει να επιστρέψουν σπίτι, που θα «ριχθεί» στην Eva με τη δέσμη από χαρτονομίσματα να εξισώνει την τιμή της με την αγοραστική τιμή και που θα υπενθυμίσει στον Jan την «φαλλική» υπεροχή του, χτυπώντας με δύναμη το μπαστούνι στο τραπέζι.

Σαν φοβισμένες κότες θα καταλύσουν στο θερμοκήπιο βλέποντας με τρόμο την καταστρεπτική μανία των στρατιωτών να καταβροχθίζει το σπίτι, τα ζώα και τα υπάρχοντά τους, τέρψη οφθαλμών για εμάς από τις καταπληκτικές λήψεις του Sven Nykvist αλλά ταυτόχρονα και σχόλιο για την διαλεκτική σχέση κάλλους και τρόμου που τόσο γοήτευσε τον νεαρό Bergman στο φλερτ του με τον εθνικοσοσιαλισμό. Κι αν για την Eva ο τρόμος θα την οδηγήσει στη δική της εμβρυακή θέση ο Jan «κατοικεί» πλέον στο βασίλειο της βίας και έτσι δίχως περιστροφές θα εκτελέσει τον τραυματισμένο στρατιώτη που θα βρει καταφύγιο κι αυτός στο θερμοκήπιο.

Ο διωγμός από την Εδέμ της αυτάρκειας θα τους εκβάλλει στη θάλασσα δίχως προσανατολισμό αλλά με την βάρκα να περιστοιχίζεται από κουφάρια πνιγμένων, έναν διασωθέντα να αυτοκτονεί και την Eva σε ένα εξαιρετικό κοντινό να μονολογεί για το όνειρο που είδε, αυτό της όμορφης γειτονιάς, του βομβαρδισμού της από τα αεροπλάνα, της τρομακτικής διαπίστωσης ότι το θέαμα ήταν τόσο απαίσιο διότι ήταν όμορφο, του μωρού που κρατούσε στην αγκαλιά της και τέλος της λήθης, όπου γνώριζε ότι έπρεπε «κάτι» να θυμηθεί αλλά λησμόνησε πια τι είναι: του χαμένου χρόνου της ουτοπίας και της αμαρτίας «αυτοστείρωσής» της.

Οι κορυφαίοι Max von Sydow και Liv Ullmann παίρνουν στις πλάτες τους την οργή της απουσίας του Θεού σε ένα εκκωφαντικά σιωπηλό σύμπαν (δεν ακούγεται μουσική παρόλο που οι Jan και Eva είναι μουσικοί) που συμπυκνώνεται στο ερμητικά κλειστό πλάνο της απελπισίας της Eva. Αριστούργημα εξομολόγησης της ντροπής του ίδιου του Bergman το οποίο 17 χρόνια μετά θα «ξαναδιαβάσει» πολιτικά και θα μετατρέψει σε μια από τις καλύτερες ταινίες όλων των εποχών ένας σπουδαίος σοβιετικός σκηνοθέτης, αυτή τη φορά κατονομάζοντας τον εχθρό!

Σπύρος Γάγγας, Ιούνιος 2017.

Featured Image: http://sensesofcinema.com/2014/cteq/shame/

Text Image: http://diaryofascreenwriter.blogspot.gr/2013/06/ingmar-bergman-on-art-and-war.html

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s