Häxan: Witchcraft through the Ages (Benjamin Christensen, Sweden, 1922)

Με μαγευτική και εξαιρετικά προωθημένη, για την εποχή, καλλιτεχνική διεύθυνση, ποικιλία τεχνικών και τεκμηριωμένη επιστημονική άποψη που αντλεί από διάφορες επιστήμες, το βουβό έργο του μεγάλου την εποχή εκείνη Δανού Benjamin Christensen σκιαγραφεί την πορεία της μαγείας μέχρι τη σύγχρονη εποχή σε επτά επεισόδια: από την απόπειρα των πρώτων κοινωνιών να συγκροτήσουν μια κοσμολογία επαρκή έτσι ώστε οι ταξινομήσεις της –έστω και υποτυπώδεις– να μπορούν να «εξηγήσουν» το Κακό στις διαφορετικές μορφές και επιδράσεις του, μέχρι τους σύγχρονους μηχανισμούς περιθωριοποίησης και εγκλεισμού του κατά περίπτωση «διαφορετικού».

Η διερεύνηση των αιτιών της μαγείας αποδίδεται στο πρώτο κεφάλαιο μέσα από τον σχολιασμό του Christensen σε γκραβούρες και λιθογραφίες που απεικονίζουν τον τρόπο με τον οποίο επιχειρούσαν οι πρώτες κοινωνίες να κατανοήσουν το σύμπαν και να ελέγξουν κατά το δυνατό την τυχαίοτητα των γεγονότων, ειδικά αυτών που είχαν επιβλαβείς συνέπειες για την κοινωνιική συνοχή. Η πηγή του Κακού δεν απέρρεε από το επουράνιο στερέωμα αλλά από τον πυρήνα της γης όπου εκεί κατοικούσε ο διάβολος και τα υποχείριά του, δαίμονες και μάγισσες. Με επιστημονική αρωγή από τα γραπτά του Γάλλου αιγυπτιολόγου Gaston Maspero και του Βρετανού ιστορικού George Rawlinson ο Christensen τάσσεται αμέσως υπέρ της ορθολογικής εξήγησης της μαγείας λαμβάνοντας όμως σοβαρά υπόψη, καλλιτεχνικά σίγουρα, την γοητεία που ασκεί ο Σατανάς στο συλλογικό ασυνείδητο, στην ταλαιπωρημένη ψυχή του φτωχού ή του υπερήλικα αλλά κυρίως την έλξη που ασκεί στους μηχανισμούς εξουσίας (κυρίως την Εκκλησία) έτσι ώστε η τελευταία να προβεί σε διαρκείς διωγμούς και κυνήγι μαγισσών από το 1488 και έπειτα.

Στα υπόλοιπα πέντε κεφάλαια ο Christensen συνεχίζει με (υποτυπώδη) δραματουργία αυτή τη φορά την έκθεση της γένεσης της μαγείας μέσα από την αναγκαιότητα απλοποίησης της αιτίας του Κακού και την προσωποποίησή του σε αδύναμες και γηραιές γυναίκες. Με εξαιρετικούς φωτισμούς και σπουδαία δουλειά στην αναπαράσταση του διαβόλου (τόσο απεχθής αλλά κατά παράδοξο τρόπο ελκυστικός), φιλοτεχνείται, σαν πίδακας από τους πίνακες του Ιερόνυμου Μπος, η «εργασία» του Κακού με τις μάγισσες να προσκυνούν τον πρωκτό του Σατανά (σημαντική ψυχαναλυτική χειρονομία εδώ που τεκμαίρεται και από διαδεδομένες απεικονίσεις της εποχής αλλά και από λεπτομέρεια σπουδαίου πίνακα του Μπος) και εκείνον να «αυνανίζεται» στο θέαμα έκχυσης της λαγνείας στην κοινωνία αλλά και της θυσίας βρεφών, τέλεσης οργίων ή ποδοπατήματος των ιερών συμβόλων.

Ο Christensen αποδεικνύεται μέγας γνώστης των μηχανισμών αυτοδιασποράς του Κακού στο κοινωνικό σώμα από την ανθρώπινη αδυναμία. Η γνωστική ανεπάρκεια να εντοπιστούν τα αίτια μιας βαριάς ασθένειας, η μετάθεση ευθύνης,  αλλά και η δυστοκία του κοινωνικού σώματος και της κεφαλής του (Εκκλησία) να στοχαστεί πάνω στην «ετερότητα» που αμφισβητεί με την παρουσία της μόνο την εγκαθιδρυμένη τάξη, οδηγεί στην «κατασκευή» του στίγματος, φανατικά προσανατολισμένου προς την προβολή της βέβηλης πράξης στους αδύναμους. Οι ηλικιωμένες γυναίκες, παρά οι όμορφες όπου κάλλιστα θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως φορείς λαγνείας, είναι αυτές που ανακρίνονται με βάση την φυσιογνωμική εξίσωση των ατελειών του προσώπου ή της κορμοστασιάς με τη ροπή στην παρεκκλίνουσα συμπεριφορά· στην αρχή από «συζητήσιμους» ανακριτές, με τελικό μοχλό πίεσης μια εντυπωσιακή γκάμα εργαλείων βασανισμού: αλυσίδες, δαγκάνες, πρέσες, αιχμηρές ζώνες αγνότητας, κολάρα με σιδερένια αγκάθια, ό,τι, τέλος πάντων, μπορεί να συνθλίψει τα κόκκαλα και τις αρθρώσεις (κάτι τέτοιο δοκιμάζει και μια από τις ηθοποιούς του Christensen) ή να τρυπήσει βαθιά τη σάρκα.

Haxan2

Με τα άνθη του Κακού να βλαστάνουν και στον Οίκο του Θεού, σκανδαλίζοντας τις μοναχές σε μια πορεία αυτόματης μίμησης (όπως αξίωνε μια θεωρία πλήθους τύπου Gustav Le Bon), ο Christensen μεταφέρει την εξήγηση περί μαγείας στη νεωτερική εποχή όπου η επιστήμη εντοπίζει παρόμοιες εκφάνσεις (κλεπτομανία, υπνοβασία, πυρομανία) σε μορφές υστερίας και άλλων νευρολογικών παθήσεων. Αυτές, και τούτο είναι εντυπωσιακό, λαμβάνουν τη μορφή, ως προς την υπαγωγή του νου και της ψυχής στο Σατανά, του «μηχανισμού» με συνέπεια την αδρανοποίηση των κέντρων και την απώλεια της ευαισθησίας (οργανικότητα).

Για την σύγχρονη εποχή όμως η υστερία, όπως στην περίπτωση μιας γυναίκας, οφείλεται στο σοκ που υπέστη από τον χαμό του ανδρός της στον Μεγάλο Πόλεμο. Σε μια εξαίρετη κοινωνιοπολιτική κρίση ο Christensen παρομοιάζει την Ιερά Εξέταση με την σύγχρονη προκατάληψη απέναντι στα επιτεύγματα της γυναίκας (δείχνει μια πιλότο), δίχως, ωστόσο, να υποτιμά την επιμονή του ανορθολογισμού και μεταξύ των απλών ανθρώπων όταν αυτοί καταφεύγουν στον πνευματισμό.

Με το νεύμα προς έναν Thomas Szasz ή έναν Michel Foucault ακόμη, ο Christensen ολοκληρώνει το χρονικό με την αντιστοιχία του κρύου ντους στην ψυχιατρική κλινική και το κάψιμο στην πυρά των μεσαιωνικών «μαγισσών». Ως απόσταγμα, μας στοιχειώνει το αυλακωμένο πρόσωπο της ηθοποιού που υποδύεται την «μάγισσα», όταν αυτή στα γυρίσματα εκμυστηρεύεται στον σκηνοθέτη ότι «ο διάβολος υπάρχει», και ο Christensen μας δίνει σε ανάγλυφο κοντινό –μια ηλικιακά αντεστραμμένη Ιωάννα της Λωραίνης.

Παρά την «ηλικία» του παραμένει εξαιρετικά μοντέρνο, εντυπωσιακό, αισθησιακό, τρομακτικό και ανώτερο στην αρχική του εκδοχή παρά στην μικρότερης διάρκειας με σπικάζ του William Burroughs. Αριστούργημα, όχι μόνο του βουβού κινηματογράφου!

Σπύρος Γάγγας, Ιούνιος 2017.

Featured Image: https://homemcr.org/film/haxan-witchcraft-through-the-ages/

Text Image: http://www.wolfinagorillasuit.com/2015/10/silent-film-series-haxan-witchcraft.html

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s