Macbeth (Orson Welles, USA, 1948)

Μπορεί να μην πρόκειται για την πιο επιτυχημένη ταινία του μεγάλου Orson Welles, ωστόσο, η σκοτεινή ατμόσφαιρα «γραπώνει», έστω και με αρκετές παραλλαγές, το σαιξπηρικό έπος, με την εξής όμως ουσιώδη διαφορά: Αντί να υπηρετήσει ο Welles τον Macbeth, ο σαιξπηρικός ήρωας αφομοιώνεται από τον πληθωρικό σκηνοθέτη-ηθοποιό, όπως το κλασικό από το μοντέρνο, όχι κατά το δοκούν, αλλά σίγουρα με τη φόρα της έμπνευσης που αντλεί μια νεοσύστατη σχετικά τέχνη από την ανεξάντλητη δεξαμενή του κλασικού ρεπερτορίου.

Σαν τις μάγισσες στο ομιχλώδες τοπίο των αρχικών πλάνων, ο Welles μαγεύει με την επιθετική κινηματογράφηση στον κλειστό χώρο του στούντιο με λεπίδες πέτρινων όγκων, πασσάλων «καλλωπισμένων» με κεφάλια στασιαστών, αμυντικών όπλων που δείχνουν τα δόντια τους στον εχθρό αλλά και ως στυλιζαρισμένη mise-en-scène με σαρκοβόρο διάθεση απόδοσης του έργου. Διάθεση ορμητική (το αλματώδες, υπερήφανα ανυπότακτο μοντάζ) αλλά με ψεγάδια –η αποτυχημένη προφορά, οι υπερβολές στη δραματική υποκριτική της Λαίδης Macbeth, το ενίοτε κακόφωνο πακετάρισμα εικαστικών παραπομπών σε κινηματογραφικά είδη γνώριμα στο αμερικανικό κοινό– η οποία εξισορροπείται από την απρόσκοπτη κίνηση της κάμερας (όπως λόγου χάριν στην σκηνή συνειδητοποίησης από το βασιλικό ζεύγος της δολοφονίας της οικογένειας του MacDuff από τους ίδιους), τον στιβαρό Welles και την απόκοσμη αναπαράσταση της  μοίρας που πλανάται στο βίο του έρημου βασιλείου.

Το ομοίωμα των μαγισσών, ως παραμορφωμένο καθρέφτισμα του βασιλιά Macbeth παραπέμπει σε βουντού (από το Voodoo Macbeth θεατρικό εγχείρημα στα τέλη του 1930) και στην κατάρα της εμφύτευσης του Κακού στο ασυνείδητο, πλαγίως και δίχως ευθεία αποκωδικοποίηση. Στον κίβδηλο κώδικα του χρησμού καλείται λοιπόν να ισορροπήσει ο Macbeth και να κατασκευάσει τις αναγωγές που θα δικαιολογήσουν την αιμοσταγή του διοίκηση.

Chris-welles-macbeth

Η απόκοσμη φωτογραφία του John Russell μεταφέρει τον θεατή στο βασίλειο του πρωτογονισμού –σωστά το διέκριναν οι Bazin και Deleuze– τόσο του ψυχικού όσο και αυτού της ηθικής, με τις γωνίες και τα αιχμηρά στέμματα να εναρμονίζονται στα υπέροχα κεκλιμένα κάδρα και στην, τύπου Eisenstein, γεωμετρική κατάτμηση του περιορισμένου χώρου. Ο Orson Welles είναι στο στοιχείο του ως μεθυσμένος, κυριολεκτικά και μεταφορικά, βασιλιάς, πίνοντας λαίμαργα και μονορούφι από το κέρας της εξουσίας και ρυθμισμένος να δολοφονήσει από την ευγενή «μάγισσα» Λαίδη Macbeth. Σεληνιασμένος από την παραζάλη της κυριαρχίας προσωποποιεί την παράνοια του συνόλου που κινηματογραφείται  με πυρετώδη κοντινά πλάνα στα αγωνιώδη πρόσωπα.

Στον σκοτεινό πλανήτη λοιπόν του παραθαλάσσιου σκωτσέζικου βασιλείου όπου τα πέτρινα τείχη δεσπόζουν σαν αιώνιοι φρουροί, η μετακίνηση του «δάσους» (ο καμουφλαρισμένος στρατός του Malcolm) πραγματοποιείται με ύπουλο αρωγό την απειλητική ομίχλη σα να έχει υπαχθεί η Ιστορία στις δυνάμεις της Φύσης και να ξεβράζεται πάλι το 1948 (στην Ατομική Εποχή) σαν κουρέλι (o ενδυματολογικός κανόνας των «ευγενών») πριν καν λάβει χώρα η τελική μάχη και η σφαγή του «ομοιώματος»–Macbeth· όλα προς επίρρωση της μαρτυρίας περί απορρόφησης του «έλλογου» υποκειμένου από τη μυστικοποίηση του ρόλου, απορρόφηση που το ομοίωμα των μαγισσών (ως ακατέργαστο ασυνείδητο) έχει προκαταλάβει· σε δεύτερο επίπεδο δε τίθεται και το ζήτημα της «επιστροφής» του Macbeth στην υλικότητα με την τραγική υπογράμμιση ότι σε αυτό το κακομούτσουνο ομοίωμα μετετράπη σταδιακά και ο ίδιος από τους δικούς του δαίμονες ματαιοδοξίας στο εσωτερικό του ερεβώδες σύμπαν.

Κι αν τα δικράνια που σχηματίζουν το σύμβολο “V” (βουντού) –σε όλη τη διάρκεια της ταινίας, αλλά κυρίως στην τελική σκηνή των μαγισσών που ατενίζουν το κάστρο– πιστοποιούν τη νομαδική ζωή, μακριά από βασίλεια, στη στέπα της αέναης βούλησης-για-δύναμη, αυτή προβάλλει όχι μόνο σαν το ανορθολογικό κατακάθι των ευγενών, αλλά ο κρυπτογραφημένος συμβολισμός της δεν παύει, ωστόσο, να αναδύει την οσμή της Αποκάλυψης που έχει ήδη συντελεστεί.

Σπύρος Γάγγας, Ιούνιος 2017.

Featured Image: http://www.filmmonthly.com/film/video-and-dvd/orson-welles-macbeth

Text Image: http://www.wellesnet.com/orson-welles-family-album/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s