Pandora’s Box (Georg W. Pabst, Germany, 1929)

Γυρισμένο την εποχή της ξεχαρβαλωμένης δημοκρατίας της Βαϊμάρης το μεγαλούργημα του Pabst κατορθώνει να συναρθρώσει γύρω από τη δύναμη της γυναικείας σεξουαλικότητας την πολιτική και ηθική σηψαιμία της Γερμανίας και να αναγνωρίσει στην σύγχυση των σεξουαλικών ταυτοτήτων τον μηχανισμό συλλογικής συσσώρευσης του δηλητηριώδους μείγματος θυμού και στερητικής απόγνωσης που ακολούθησε δέκα χρόνια μετά.

Η Lulu (η αποτυπωμένη στις πιο λαμπρές μορφές του κινηματογράφου απαστράπτουσα Louise Brooks) είναι πόρνη, αλλά και χορεύτρια του varieté, με πάτρωνα τον ποντικομούρη Shigolch. Όταν  o ευκατάστατος και μεγαλοαστός εραστής της Dr. Schön ανακοινώνει την πρόθεσή του να νυμφευτεί μια γυναίκα –αγνή και του κύκλου του– ξεσπά μεταξύ τους ο καυγάς που θα οδηγήσει στην αναθεώρηση των προθέσεων του Schön και στην απόφασή του να υπερβεί την ταξική του ταυτότητα, βάζοντας την Lulu στα μεγαλοαστικά σαλόνια. Η παρουσία της Lulu έλκει σα μαγνήτης τους άνδρες και σε μια έκρηξη θυμού ο Schön πυροβολείται κατά λάθος από αυτή. Αφού ο μηχανισμός των ανθρώπων της νύχτας και του θεάματος κατορθώνει να σώσει τη Lulu από την πενταετή ποινή φυλάκισης που της επιβάλλει το δικαστήριο (εκπληκτική η σκηνή περικύκλωσής της από το πλήθος και οπτική ένδειξη λατρείας του κινηματογραφικού αντικειμένου από τους άνδρες), αναλαμβάνει τη φυγάδευσή της από τη Γερμανία ο ερωτευμένος μαζί της γιός του Schön, Alwa (υπέροχα θηλυπρεπής ο όμορφος Francis Lederer). Η κατάλυση στο πλοίο στις γαλλικές ακτές μεταφέρει τη δράση στην απόλυτη παρακμή αφού η Lulu έχει ήδη «εμπορευματοποιηθεί» ως αντικείμενο εκβιασμού όταν την αναγνωρίζει ένας άνδρας στο τραίνο με πρόθεση να την πουλήσει σε ένα Αιγύπτιο πατριάρχη σε τιμή μεγαλύτερη των από την αμοιβή που δίνει η αστυνομία για την καταζητούμενη. Στο αραγμένο καράβι-μικρόκοσμο της διαταραγμένης και διαιρεμένης Γερμανίας, ο στεγνωμένος από την απότομη αποκοπή με το οικογενειακό του περιβάλλον και «ανίκανος» Alwa θα ξετιναχθεί στα χαρτιά και θα φυγαδευτεί στο Λονδίνο μαζί με την Lulu, από τον  Shigolch, όπου ρακένδυτοι οι δύο άνδρες επενδύουν στα κάλλη της πόρνης Lulu, πριν αυτή σαγηνέψει αλλά και σαγηνευθεί από τον Τζακ τον Αντεροβγάλτη…

Ο Pabst διαιρεί την αφήγηση σε οκτώ πράξεις (διαμέρισμα της Lulu / κύκλος του Dr. Schön / παρασκήνια του θεάτρου / προσκήνιο του σαλονιού στη γαμήλια δεξίωση / δικαστήριο / φυγή με το τραίνο / αγκυροβολημένο καράβι / Χριστουγεννιάτικο Λονδίνο), όπου σε κάθε πράξη τελείται και μια επιπλέον κίνηση αποδόμησης της ανδρικής σεξουαλικής ταυτότητας και της στείρας απόπειρας οριοθέτησης αλλά και οικειοποίησης του σεξουαλικού βιταλισμού της Lulu. Από τον γερασμένο Shigolch, τον μπουρζουά Dr. Schön, τον ευτραφή οπορτουνιστή Rodrigo, τον ανδρόγυνο Alwa, τη λεσβία Κόμισσα Geshwitz, τον γοητευτικό απατεώνα Casti Piani –επιτομή της εμπορευματοποίησης της γυναίκας– έως τον πανέμορφο και ευαίσθητο Τζακ Αντεροβγάλτη (σπουδαίος ο Gustav Diessl, έστω και για λίγο, μεταφέρει στην οθόνη την αμοιβαία έλξη με την Brooks στα γυρίσματα), η πορεία προς την κατάρρευση της στρεβλής κτητικότητας των ανδρών στο έρεβος της συναισθηματικής τους επιτέλους επαφής με το ασυνείδητο (Alwa) από το «πρόσωπο» της Lulu φιλοτεχνείται τόσο μέσα από τις άριστες αφαιρετικές χειρονομίες (η αισθητική του πριμιτιβισμού με τον Schön να αδυνατεί να πάρει στις πλάτες του τη «γυναίκα», όπως το βουδιστικό άγαλμα με τα υπερυψωμένα χέρια στα καμαρίνια ή τα διάφορα ζώα που κοσμούν τα διαμερίσματα, καθώς και οι ανάγλυφες παραστάσεις) στην καλλιτεχνική ευαισθησία, όσο και στον χειρισμό του βάθους πεδίου, των μετριασμένων αλλά δοτικών κοντινών στη Lulu, της εκλεπτυσμένης αίσθησης των ορίων που χωρίζουν αλλά και ενώνουν (τα βαγόνια, τα κλιμακοστάσια, η γέφυρα στο φινάλε, τα παρασκήνια του καμπαρέ, οι πόρτες που κλειδώνουν και φυλακίζουν τον εαυτό στο ατσούμπαλο χοροπηδητό του ασυνείδητου).

Pandora-s-Box-louise-brooks-12852185-500-372

Η Lulu, μέσω της χειραφετημένης ντίβας Louise Brooks, καλύπτει ολόκληρο το φάσμα της γυναικείας εκφραστικότητας και συγκροτεί ένα μαγνητικό πεδίο γοητείας, αδιευκρίνιστο, πέρα και πάνω από τη ζεύξη σεξουαλικότητας και θρησκευτικής λατρείας. Η ίδια το μόνο που κάνει βασικά είναι να μην κάνει τίποτα, να χαίρεται την προσοχή των άλλων να ανταποκρίνεται δοτικά στο πάθος τους προς αυτήν, δίχως το σκοτεινό παρελθόν ή την ψυχοσύνθεση της τυπικής femme fatale. Είναι σαν υπάρχει στο σύμπαν μια φωτεινή δύναμη η οποία μπορεί να «κατοικηθεί» μόνο με στρεβλό μηχανισμό, μόνο αν την «περιβάλλει» κάποιος ρόλος.

To ερμηνευτικό πλαίσιο το οποίο θα μπορούσε να φωτίσει τον μηχανισμό συγκρότησης του ιδιοφυούς έργου του Pabst επιτρέπει να το προσεγγίσουμε και από την σκοπιά της εσωτερικής κριτικής στο αστραφτερό θέαμα που προσφέρει ο κινηματογράφος. Τα πάντα λάμπουν στην εξαιρετική φωτογραφία του Günther Krampf: οι αστραφτερές κουρτίνες στην αυλαία του varieté, το χαμόγελο της Lulu, οι χάντρες στο φόρεμά της, το χριστουγεννιάτικο δέντρο, ο σουγιάς του Τζακ, η ατσάλινη λάμα του διαχωριστικού στο βαγόνι, η φλόγα του κεριού, το κλαρί γκι που μετατρέπεται σε στέφανο–«στεφάνι» θανάτου της Lulu. Πέρα λοιπόν από τις υποτονισμένες εξπρεσιονιστικές πινελιές, το αφαιρετικό καδράρισμα φροντίζει διαρκώς να τονίζει σε σημεία και σκηνές όποια λεπτομέρεια φωσφορίζει. Ο Pabst επενδύει στο «αστραφτερό» προκειμένου να δομήσει στιλιστικά την ραχοκοκαλιά της οπτικής αφήγησης και να αντιτάξει στο σκοτεινό περιβάλλον την ίδια την σταδιακή έκλειψη του φωτός της Lulu αλλά και αυτή της τραγικότητας των ετερόφωτων υπάρξεων, ενός Alwa που σπαράσσει στην μη-συμφιλίωση του εαυτού του και έναν Jack the Ripper να αποχωρεί στα μουλωχτά, σαν τους «κανονικούς» ανθρώπους της μεγαλούπολης έχοντας, σε δύο στιγμές, κοινωνήσει στη λάμψη του Αγαθού: την πρώτη, με τη δωρεά που δίνει στο φιλανθρωπικό μπαζάρ του «Στρατού της Σωτηρίας» και το «δώρο» που κομίζει –δίχως χαρά, όμως, αλλά με το άχθος του κοινωνικού καθήκοντος και της μητρικής φιγούρας που του το υπενθυμίζει–  τη δεύτερη δε με ευτυχία, όταν τον «επιλέγει» η Lulu και αντικρίζει το πρόσωπό της, τη «φωτογένεια» του οποίου, ωστόσο, αδυνατεί να ελέγξει.

Το φινάλε θα πρέπει να λογίζεται από μόνο του ως κινηματογραφικός θρίαμβος, ερμηνευτικά ανοικτό εδώ και 88 έτη. Δεν είναι μόνο η προερχόμενη από τον Christian Metz μετα-κριτική σκοπιά για την ίδια τη στέρηση λατρείας της «γυναίκας – κινηματογραφικού» θεάματος όπως βιώνεται από τον άνδρα-θεατή, και την διατυπώνουν εξαίρετα οι μελετητές Thomas Elsaesser και Mary Ann Douglas, σχετικά με την συνάντηση των Jack the Ripper και Alwa στην έξοδο του κτιρίου όπου μόλις έχει σφαγιαστεί η Lulu (δεν βλέπουμε ποτέ τη δική μας [!] κανιβαλική «ματιά» στο πτώμα  – θέαμα της Lulu). Αντίστοιχης σημασίας είναι και η σκηνή στο καπηλειό. Εκεί γιορτάζει το πιοτό του ο Shigolch όταν του σερβίρουν ένα κέικ στολισμένο με κλαράκι γκι! Είναι η ακροτελεύτια κινηματογραφική συμπύκνωση της γερασμένης Γερμανίας, της στείρας ανθρωποφαγίας των ανδρών ενός «κέικ» το σχήμα του οποίου θυμίζει το αγορίστικο χτένισμα single Bob της Lulu…

Ανυπέρβλητο αριστούργημα-πραγματεία για το φύλο, την ανδρόγυνη εκκρεμή του κίνηση, την παρακμή της κοινωνίας του θεάματος (όχι τυχαία καταγράφεται η τότε αλλά και η τωρινή δίψα για κατά συρροή δολοφόνους στο έρημο τοπίο του σύγχρονου [τηλεοπτικού] σινεμά) και, τελικά, την θεολογία του (Γυναικείου) Προσώπου! Έτη φωτός μπροστά από οτιδήποτε «κυκλοφορεί» σήμερα.

Σπύρος Γάγγας, Ιούνιος 2017.

Featured Image: https://www.criterion.com/films/362-pandora-s-box

Text  Image: http://www.taringa.net/posts/femme/14784399/La-actriz-maldita-de-Hollywood-Louise-Brooks.html

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s