The Cabinet of Dr.Caligari (Robert Wiene, Germany, 1919)

Ίσως το πιο εμβληματικό έργο του Γερμανικού Εξπρεσιονισμού, το «Εργαστήρι του Δρ. Καλιγκάρι», πέραν της αδιαμφισβήτητης καινοτομίας στην σκηνογραφία και τους φωτισμούς, διατηρεί ακέραια την περιεχομενική του δύναμη και επιρροή, δεδομένης της σύγχρονης ετοιμότητας υπνωτισμού του πολιτικού σώματος από επικίνδυνους λαοπλάνους.

Πιστό στη γερμανική πειθαρχία της συστηματικής έκθεσης εννοιών το ερεβώδες έργο του Wiene ακολουθεί με λογική συνέπεια τη μετάβαση από την «κανονικότητα» στην «παθολογία» (αφήγηση σε ένα «κανονικό» πλαίσιο της παρανοϊκής ιστορίας υπνωτισμού και δολοφονιών), την διαμεσολάβηση της δεύτερης από την πρώτη (επιστροφή του παράφρονα και καταχθόνιου Καλιγκάρι στο θεσμικό πλαίσιο κανονικότητας), την υπαγωγή της δεύτερης κανονικότητας στην παθολογία (ο διευθυντής της ψυχιατρικής κλινικής αποκαλύπτεται ως μεγαλομανής μιμητής του μύθου του Caligari), έως την πλήρη διαμεσολάβηση, όπου ο κομιστής της αλήθειας (Francis) αποδεικνύεται ψυχικά διαταραγμένος ενώ ο φορέας του τρόμου (Caligari) αναδεικνύεται σε στιβαρή φωνή της επιστήμης. Η διαμεσολάβηση όμως κλίνει προς την σκοπιά της κανονικότητας και της ιεραρχίας (ο επιστήμων «Caligari»), αντί, όπως ήταν οι προθέσεις των σεναριογράφων Mayer και Janowitz, να περιοριστεί στην παθογένεια της τυραννικής εξουσίας, παρά να την πλαισιώσει με την αφήγηση του έγκλειστου Francis, άρα και να υπονομεύσει την εγκυρότητά της. Τούτη την ιεραρχία αμφισβητεί και ο ίδιος ο Caligari στην πρώτη πράξη του έργου, όταν προσέρχεται στη δημαρχείο και αντιμετωπίζεται με περιφρόνηση από τους γραφειάδες, τους οποίους η εκκεντρική καλλιτεχνική διεύθυνση έχει τοποθετήσει σε ασυνήθιστα ψηλά σκαμνιά.

Κάτω από αυτό το πρίσμα, η εξιστόρηση των σκοτεινών φόνων που τελέστηκαν στο χωριό Holstenwall στο οποίο κατασκήνωσε ο «ανορθολογισμός» (το πλουμιστό τσίρκο) με επικεφαλής τον Δρ. Caligari (ένας μοχθηρός Werner Krauss) και την εξουσία του πάνω στον μαυροντυμένο υπνοβάτη Cesare (από τα βάθη της υπνωτισμένης γερμανικής ψυχής ο Conrad Veidt), λαμβάνει χαρακτηριστικά μυθολογίας τρόμου με τον Δρ. Caligari να εκδικείται την «κανονικότητα» για τον τρόπο με τον οποίο τον μεταχειρίζεται, δηλαδή, ως παραδοξότητα. Παραδοξότητα, η οποία με τη σειρά της εντείνεται απειλητικά με τα κοφτερά σαν λεπίδια αγριόχορτα, τα κλειστοφοβικά σοκάκια, τα κεκλιμένα σπίτια και τις καμινάδες, όλα να ενορχηστρώνουν την συμφωνία του σκότους στο ανδροκρατούμενο σύμπαν μανιχαϊστικής δόμησης (ακόμα και μέσω της χρήσης του λευκού και του μαύρου) με την μεγαλομανή ιεραρχία στο πρόσωπο του Καλιγκάρι να κυνηγά την ουρά της, δηλαδή, την ίδια της τη δυστυχία από την γραφειοκρατική ιεραρχική κανονικότητα. Μια κανονικότητα η οποία νοσεί, εφόσον και η ψυχιατρική κλινική (ως θεσμός αποκατάστασης της κανονικότητας) έχει την παράταιρη αρχιτεκτονική δομή και μόνο κατ’ επίφαση δίνει την εντύπωση της συμμετρίας (πχ. οι πύλες και η αινιγματική παράσταση του ήλιου με τις ακτίνες να καλύπτουν ολόκληρο το προαύλιο). Άλλωστε, η ίδια η διαλεκτική σχέση υπνωτιστή και υπνωτιζόμενου είναι μεν αμοιβαία (όπως, κατά Georg Simmel, ομολογούν οι ίδιοι οι υπνωτιστές) αλλά παράταιρη, καθώς το εν υπνώσει υποκείμενο υπακούει τυφλά τις εντολές του υπνωτιστή. Υπό αυτή την έννοια η ίδια η κανονικότητα είναι «παράδοξη» και ορθώς απεικονίζεται συνήθως στα λευκά, σχεδόν σε κατάσταση αυθυποβολής.

Das Kabinett des Doktor Caligari

Η απεικόνιση της «πραγμοποιημένης» συνείδησης κορυφώνεται με την χρήση οπτικών εφέ όταν η επιταγή που έθεσε το εγχειρίδιο υπνωτισμού από τη Β. Ιταλία το 1783 εμφανίζεται ως επιγραφές με το όνομα «Caligari» γύρω από τη βίλα στην οποία κατοικεί ο διευθυντής της κλινικής, αλλά και ως μετάθεση της ευθύνης στην εξουσία του «ανορθολογικού», όταν ο Alan ζητά να μάθει από τον υπνωτισμένο (από τη γέννησή του) Cesare την ημερομηνία θανάτου του, άλλη μια απόδειξη της τυφλής παράδοσης της Γερμανίας στο Πεπρωμένο. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα βέβαια και η γονική σκηνή ταΐσματος του Cesare από τον Caligari στο φέρετρο του πρώτου, άλλη υπέροχη συνεκδοχή της νηπιακής κατάστασης του γερμανικού ασυνείδητου, όχι σε κάποιο κρεβατάκι, αλλά στο σύμβολο του θανατικού, όταν πια η ενηλικιωμένη συνείδηση (Caligari) θα παλινδρομήσει σε βρεφική υπαγωγή / εξάρτηση από την εξουσία (Cesare)· το μικροσκοπικό εργαστήρι ενισχύει αυτή την ερμηνεία, ως κλειστό και αυτοναφορικό σύστημα.

Η «σαγήνη» που ερέθισε τα αντανακλαστικά της γερμανικής κοινωνίας ως προς τα κατά συρροή εγκλήματα πάθους της εποχής τα αλλοιώνει κιόλας, καθώς οι δύο φόνοι (ενός κρατικού λειτουργού και του νεαρού Alan) «εξηγούνται» αφού αποδίδονται στον εγκληματία που αποπειράται να σκοτώσει μια ηλικιωμένη, με πρόθεση του ιδίου να «φορτώσει» κι αυτό το παρολίγον έγκλημα στον άγνωστο δολοφόνο των δύο ανδρών. Αυτό το στιγμιότυπο είναι σημαντικό διότι καταγράφει την ψυχολογική κατάσταση μετατόπισης της ευθύνης μέσω της οποίας φαίνεται να διαμορφώθηκε η συλλογική προβολή του κινδύνου και της απειλής σε εξωτερικούς εχθρούς, με κορύφωση τη ντεσιζιονιστική ρητορική των Ναζί.

Μετά από σχεδόν έναν αιώνα σφαγής στην Ευρωπαϊκή ήπειρο αλλά και ανά τον κόσμο, το «Εργαστήρι του Δρ. Caligari» παραμένει τόσο τρομακτικό και ανησυχητικά ακριβές, όσο την εποχή που δημιουργήθηκε, αν αναλογιστεί κανείς τις ποικίλες μορφές σύγχρονου υπνωτισμού της συνείδησης (γνωστικής και ηθικής) στο πολιτικό αλλά και στο μιντιακό σκηνικό –σαν τη γεμάτη χρώματα και ερεθίσματα παράσταση που έστησε στις αρχές του 20ου αιώνα κάποιος Δρ. Caligari…

Σπύρος Γάγγας, Ιούλιος 2017.

Featured Image: http://www.tcm.com/watchtcm/movies/5891/Cabinet-Of-Dr-Caligari-The/

Text Image: http://collider.com/edgar-wright-1000-films-cabinet-of-dr-caligari-review/

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s