Down the Ancient Stairs (Mauro Bolognini, Italy/France, 1975)

Με την σιγουριά του κινηματογραφιστή που ελέγχει απόλυτα την ποιότητα των κάδρων του, ο Bolognini σε αυτό το ιδιαίτερα ελκυστικό έργο ψηλαφεί την, διαδεδομένη εκείνη εποχή, σύνδεση ψυχιατρικής και φασισμού, ωστόσο με προκλητικό τρόπο, ως προς τη ρήξη με την πολιτική ορθότητα της απεικόνισης του ψυχιατρείου αλλά και των γυναικών που το πλαισιώνουν, με την μομφή περί μισογυνισμού να είναι ιδιαίτερα έντονη.

Η μπουρλέσκα ατμόσφαιρα στο καρναβαλικό πάρτι ψυχιάτρων και τροφίμων στην κλινική στην οποία εργάζεται ο καθηγητής Bonaccorsi (Mastroianni) και μας φανερώνει η κάμερα του Ennio Guarnieri στο όμορφο πλάνο εγκαθίδρυσης, δεν αποτελεί παρά προάγγελο εξωτερίκευσης της εσωτερικής αταξίας και αναβρασμού που διαπερνά ακόμα και τις επαγγελματικές επιταγές του κοινωνικού ρόλου του οποίου τα όρια επεκτείνει ad hoc ο καθηγητής ως τρόπο διατήρησης του μεγαλομανούς  επιστημονικού οράματός του στο ψυχιατρείο. Τριγυρισμένος από τις Francesca (η σύζυγος του διευθυντή της κλινικής), την Bianca (η αφοσιωμένη του νοσοκόμα) και την Carla (η σεξουαλικά ασύδοτη σύζυγος ενός συναδέλφου), ο Bonaccorsi θα έρθει αντιμέτωπος με μια ακόμη γυναικεία πρόκληση: την νεοφερμένη ψυχίατρο Anna (η σπουδαία Françoise Fabian) η οποία θα αμφισβητήσει τις μεθόδους του και θα αντισταθεί στα σεξουαλικά παιχνίδια του.

Αν η ευθεία αντιστοιχία μεταξύ της ψυχιατρικής κλινικής και του ευρύτερου περιβάλλοντος της Ιταλίας του 1930 με την εκκόλαψη του φασισμού θεωρείται, εν μέρει δικαίως, σχηματική, η ταινία αντιστέκεται σε αυτή την κριτική, τόσο για περιεχομενικούς, όσο και για λόγους κινηματογράφησης. Περιεχομενικά η ταινία δεν χτίζει στην άμμο. Θεμελιώνεται στην, όπως είπαμε, διαδεδομένη στην τότε διανόηση αντίληψη περί μετριασμού του εγκλεισμού και διαχωρισμού των ψυχικά ασθενών (αυτό δηλώνει και η σκοπιά του ανθρωπισμού μέσω της Anna),  με ευρύτερο πλαίσιο την ψυχολογική ερμηνεία της ανόδου του φασισμού. Η άνοδος του Duce σηματοδοτεί και την άρση του όρου δυνατότητας της πραγματικότητας αυτού του κόσμου, όπως μονολογεί ένας από τους έγκλειστους.

Κι αν ο διαφωτισμός της γνήσιας «συμπαθητικής» ταύτισης με τους ψυχικά ασθενείς μας υπενθυμίζει το κοινωνιολογικό ερευνητικό πρόγραμμα ενός Erving Goffman με εκούσιο εκφραστή εδώ την Anna, η επιστημονική προσέγγιση της εκπροσωπεί τα γραπτά και την κλινική δράση του ψυχίατρου, ποιητή και συγγραφέα Mario Tobino (εμπνευστή της πρακτικής που αποσκοπεί στην υπομονετική κατανόηση-επικοινωνία μεταξύ ψυχίατρου και του ψυχικά ασθενούς, ειδικά για γυναίκες ασθενείς –έτσι δικαιολογείται και η χρήση γυμνού στην ταινία) του οποίου το ομώνυμο βιβλίο μεταφέρεται εδώ στην οθόνη από τον Bolognini. Η προφανής αντίσταση αξιών στο αδιέξοδο του τελικά «ανίκανου» Bonaccorsi, παρά της ερωτικές του κατακτήσεις, είναι η Anna, ωστόσο η επισήμανση της ανορθόδοξης δράσης του χαρισματικού ψυχίατρου έρχεται από αλλού:

ancient stairs

Το σπαρακτικού κάλλους αλαβάστρινο, χυτό κορμί της νυμφομανούς Carla (Barbara Bouchet) χρησιμοποιείται από τον Bolognini στον υπερθετικό βαθμό με στόχο, ενδεχομένως, την ιδέα της σεξουαλικής ελευθεριότητας ως απότοκο της θεσμικής απόπειρας κατάπνιξής της σε μια φασίζουσα κοινωνία αλλά και σε μια κορεσμένη και αφημένη στον ηδονισμό μεγαλοαστική τάξη. Η μπλαζέ αναζήτηση ερεθισμάτων της Carla στην πόλη είναι αντιστρόφως ανάλογη της στέρησης των έγκλειστων ασθενών, κάτι που το μοντάζ του Bolognini δεν διστάζει να υπογραμμίσει στην οπτική σύνδεση του γυμνού κορμιού της με αυτό της Laura και το ερεθιστικό άγγιγμα της κατατονικής ασθενούς από τον Bonaccorsi. Αυταρχισμός και ελευθεριότητα συμπίπτουν εδώ και είναι τούτο το δίπολο το οποίο αναδεικνύει ο Bolognini στη μετάβαση που επιχειρεί μεταξύ ατομικότητας και θεσμών. Η ίδια η τυραννία του Bonaccorsi καταφεύγει στην σεξουαλική ενόρμηση,  θεωρώντας σιωπηρά ότι είναι προέκταση της τάσης βιολογισμού που τον οδηγεί σε πρόσκαιρο πανηγυρισμό όταν νομίζει ότι εντόπισε το βακτήριο-αίτιο της ψυχικής ασθένειας· εσφαλμένα όμως, όπως του το αποκαλύπτει αργότερα η Anna. Κορύφωση της κινηματογραφικής αναπαράστασης της οπτικής «ταυτολογίας» Carla και Bonaccorsi η ερωτική σκηνή μεταξύ τους, η οποία ναι μεν αφήνεται δίχως ενοχές  στον φαλλοκεντρισμό της mise-en-scène που επενδύει στην ηδονοβλεπτική χειραγώγηση του βλέμματος του θεατή (η Carla αναλαμβάνει σεξουαλική πρωτοβουλία ως «παθολογική» προσωπικότητα), ωστόσο, επί της ουσίας, πρόκειται για καθρέφτισμα του ενός στον άλλο. Δηλαδή, πρόκειται ίσως για την ανάδειξη της ηδονοβλεπτικής ανάγκης αναγνώρισης του Bonaccorsi, μετουσιωμένη στον σεξουαλικό ναρκισσισμό της Carla και την παθολογική ελευθεριότητα της φιλήδονης γυναίκας μετουσιωμένη σε ιεραρχική αυταρέσκεια ρόλου με ισχυρό κοινωνικό κεφάλαιο στον Bonaccorsi.  Επιπλέον, παρατηρούμε την μερική αποδόμηση της ίδιας της «ιδεολογικής» προσέγγισης της σκηνής αφού το βλέμμα της κάμερας (=του θεατή) μετατοπίζεται σε βλέμμα αναγνώρισης της κινηματογραφικής «φυλάκισης» του γυναικείου σώματος (το συμβάν διαδραματίζεται σε ένα καταγώγιο του ψυχιατρείου) με πρόθεση εντυπωσιασμού από την Carla (όχι όμως σε POV λήψη), όταν αυτή προκαλεί με το βλέμμα της την Anna που κι αυτή παρατηρεί την ερωτική σκηνή πριν επαναφέρει η δεύτερη τη δική της επαφή με τον σεξουαλικό της εαυτό πίσω στην «ρεαλιστική αρχή» του επιστημονικού της ρόλου!

Με πλάνα εξαιρετικής αρχοντιάς και τις αναμενόμενες πινελιές συμβολισμού του ιδεώδους της γυναικείας αγνότητας, διαμεσολαβημένου όμως από την χειραφέτηση των γυναικών και την συμμετοχή τους στο δημόσιο βίο (Anna), το έργο του Bolognini κατηφορίζει στο αρχαίο κλιμακοστάσιο της ψυχής και της σεξουαλικότητας αποκαλύπτοντας την σοφία της προτροπής της Bianca προς τον ψυχικά και κοινωνικά εγκλωβισμένο γιατρό: «θα πρέπει να τους βοηθάς να βελτιώσουν τη ζωή τους, ώστε να τους υπενθυμίζεις ότι έχουν και πνευματικό βίο». Πνευματικός βίος και πλατωνική άνοδος στη φωτεινή οροφή του ανθρώπινου αρχιτεκτονήματος που όμως κονιορτοποιούνται από τα άναρθρα φληναφήματα των μελανοχιτώνων: «Δεν υπάρχει συνείδηση, ούτε σκέψη. Μόνο ένας σκέπτεται: ο Duce». Τούτη τη φριχτή υπενθύμιση βιώνει στο τέλος ο Bonaccorsi στο βαγόνι με τις νεκροκεφαλές ενός τραίνου που βρυχάται σε «οριζόντια» κίνηση: δηλαδή, δίχως «επικοινωνία» με το πνεύμα (ανάβαση) αλλά ούτε και με τις σεξουαλικές ορμές (κατάβαση)! Ό,τι, δηλαδή, σηματοδοτεί ο φασισμός και η επιστημονική του μεταμφίεση στον Bonaccorsi.

Σπύρος Γάγγας, Αύγουστος 2017.

Featured Image: https://www.moviefone.com/movie/down-the-ancient-stairs/20031149/main/

Text Image: http://shangols.canalblog.com/archives/2016/06/28/34024613.html

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s